ΜΙΑ ΟΔΥΣΣΕΙΑ ΧΩΡΙΣ ΙΘΑΚΗ;

Του Μανόλη Μανιούδη *

Μεταξύ της Σκύλλας του COVID-19 και της Χάρυβδης της οικονομικής ύφεσης

Η μετατροπή της υγειονομικής κρίσης, από την εξάπλωση του COVID-19, σε οικονομική ύφεση εκτιμάται ως ένα από τα πιο συνταρακτικά γεγονότα της σύγχρονης οικονομικής και κοινωνικής ιστορίας. 

Στο επίπεδο αυτό, η όποια συσχέτισή της με το πρόσφατο (ισπανική γρίπη του 1918) ή το απώτερο (μαύρη πανώλη του ύστερου μεσαίωνα, 1347-1349) παρελθόν μοιάζει ένας αναλυτικός και ιστορικός ακροβατισμός. Ένα στοιχείο μόνο αρκεί: το ιδιωτικό χρέος των ΗΠΑ το 1918 ανερχόταν στο 50% του εθνικού εισοδήματος ενώ σήμερα ξεπερνά το 150%! 

Παράλληλα, η διεθνοποίηση της παγκόσμιας οικονομίας έχει φτάσει στα όρια της, κάτι που δεν μπορούσαν να αντιληφθούν ούτε οι σοσιαλιστές Marx και Engels, στο Κομμουνιστικό Μανιφέστο (1848) αλλά ούτε και ο αστός Hobson, στο Imperialism: A Study (1902). Η παγκόσμια αλυσίδα αξίας παρουσιάζει τέτοιο βαθμό αλληλεπίδρασης που το 90% των 1000 επιχειρήσεων του Fortune είναι επιχειρήσεις που συνδέονται με τα logistics, τα οποία αντιμετωπίζουν ήδη δομικά προβλήματα.[i]

Με άλλα λόγια: αυτό που επίκειται είναι μοναδικό. Όμως, για να καταλάβουμε τα συμπαρομαρτούντα του, πρέπει να κάνουμε μια σειρά από ψύχραιμες διαπιστώσεις. Πρώτον, ποια ήταν η εικόνα της οικονομίας πριν από την πανδημία του ιού; Δεύτερον, πως αντιμετωπίστηκε η κρίση του 2008 και τέλος, τι είναι αυτό που υιοθετείται/πρέπει να υιοθετηθεί για την αντιμετώπιση της κρίσης; Στο πλαίσιο μιας συνολικής προσέγγισης των παραπάνω ερωτημάτων, αναδεικνύονται, en grosso modo, δυο σημαντικά σφάλματα τα οποία θα πρέπει να αποφευχθούν: ι) να θεωρηθεί η πανδημία αιτία της οικονομικής κρίσης και ιι) να αποτελέσει η πανδημία την αφορμή για την υιοθέτηση μέτρων που θα επιταχύνουν την παγκόσμια οικονομική ύφεση.

Η παγκόσμια οικονομία, τουλάχιστον την τελευταία διετία, παρουσιάζει μια εύθραυστη εικόνα μεγέθυνσης, η οποία έχει διατυπωθεί από την πλειονότητα των διεθνών οργανισμών.[ii] Με άλλα λόγια η ύφεση δεν θα ξεσπάσει σε ένα ξάστερο ουρανό. Τα προβλήματα της παγκόσμιας οικονομίας, όπως η όξυνση της αβεβαιότητας στο διεθνές εμπόριο, η υστέρηση σημαντικών οικονομιών στο επίπεδο του ψηφιακού μετασχηματισμού, ο όγκος των ληξιπρόθεσμων καταναλωτικών και επιχειρηματικών δανείων (NPLs) σε σημαντικές οικονομίες της Ευρώπης, ο προστατευτισμός σημαντικών οικονομιών αλλά και οι γεωπολιτικές συγκρούσεις αναδείκνυαν τον εύθραυστο χαρακτήρα της παγκόσμιας μεγέθυνσης. Παράλληλα με αυτή την ευθραυστότητα οι όροι διανομής επιδεινώνονται έτι περαιτέρω. Μονάχα στις ΗΠΑ, το υψηλότερο 1% των πλουσιοτέρων διπλασίασε τα εισοδήματα του μεταξύ 1968-2018 όταν η φτώχεια παρέμεινε σχετικά σταθερή. [iii] Αυτοί οι δυσμενείς όροι στη διανομή επιδρούν αρνητικά στην ενεργό ζήτηση, το σωσίβιο της οικονομίας εν καιρώ κρίσης, όπως δίδαξε η Γενική Θεωρία του Keynes για την Κρίση του 1929.

Η αντιμετώπιση της  κρίσης του 2008 δεν μπορεί να θεωρηθεί, σε καμία περίπτωση, ως μια καλή πρακτική. Η μονόπλευρη εστίαση της οικονομικής πολιτικής στο χρηματοπιστωτικό σύστημα και όχι στην πραγματική οικονομία, αλλά και η ‘εσωτερικοποιίηση’ των απωλειών των τραπεζών και των λοιπών χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων μέσω της ‘κρατικοποίησης’ σημαντικού μέρους του ιδιωτικού χρέους δεν διαμόρφωσαν τους όρους μιας βιώσιμης αντιμετώπισης της ύφεσης. Η εμβάθυνση μιας νεοφιλελεύθερης οικονομικής λογικής με την περαιτέρω απελευθέρωση των χρηματοπιστωτικών αγορών, την απομείωση της κρατικής παρέμβασης αλλά και τη (σκληρή) δημοσιονομική πολιτική σε αρκετές χώρες διέσωσε (σε ένα βαθμό) τα κέρδη των πολύ μεγάλων επιχειρήσεων ενώ επιτάχυνε τους όρους συγκεντροποίησης της παγκόσμιας αγοράς. Όλα αυτά εν μέσω μια ολομέτωπης επίθεσης στις εργασιακές σχέσεις και των μικρών επιχειρήσεων. Στην Ευρώπη αυτό εκφράστηκε με μια συμπίεση των περιφερειακών οικονομιών, με την Ελλάδα να είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα.[iv] Μια παρόμοια συνταγή, υπό τις παρούσες συνθήκες θα λειτουργήσει ως καθαρό δηλητήριο.

Όμως, τι συμβαίνει σήμερα; Η δημιουργική καταστροφή πήγε περίπατο... στο δάσος, το κράτος λογίζεται ξανά ως ο διασώστης της τελευταίας στιγμής, οι αγορές προϊόντων και εργασίας απορρυθμίζονται. Ίσως ο  Μάο να αναφωνούσε ξανά: «Μεγάλη αναταραχή, θαυμάσια κατάσταση». Τα πράγματα όμως είναι λίγο.. διαφορετικά. 

Τα δημοσιονομικά σωσίβια που υιοθετούν η μια μετά την άλλη οι εθνικές οικονομίες είναι θετικά, τουλάχιστον ως προς τη λογική της αυτοσυντήρησης. Όμως θα πρέπει να είναι περισσότερο γενναία και εμπρόθεσμα τουλάχιστον σε δυο επίπεδα: α) την διαγραφή του ιδιωτικού χρέους και β) την παροχή ενός βασικού εισοδήματος (basic income) προς όλους. 

Η φούσκα του ιδιωτικού χρέους, ήδη πριν από την πανδημία, θεωρούνταν ως η αφόρμηση μιας νέας παγκόσμιας ύφεσης.[v] Σήμερα αυτό που απαιτείται, όπως δήλωσε και ο ίδιος ο πρώην Ευρωπαίος κεντρικός τραπεζίτης, Mario Draghi, είναι μια αύξηση του δημόσιου χρέους και μια ακύρωση του ιδιωτικού.[ vi] 

Παράλληλα, η διασφάλιση ενός βασικού εισοδήματος για αυτούς που χάνουν τη δουλειά τους είναι κρίσιμης σημασίας για να αντιμετωπιστεί η μείωση των δαπανών, η μείωση της ιδιωτικής κατανάλωσης και η ανεργία. Η αύξηση των μέσων ανθεκτικότητας για το precariat [vii] μπορεί να αποτελέσει τη δικλείδα ασφαλείας για την αντιμετώπιση της πλημμυρίδας της ύφεσης.

Άλλωστε, αν θυμηθούμε τον ποιητή:

Τοὺς Λαιστρυγόνας καὶ τοὺς Κύκλωπας, τὸν θυμωμένο Ποσειδῶνα μὴ φοβᾶσαι,
τέτοια στὸν δρόμο σου ποτέ σου δὲν θὰ βρεῖς,
ἂν μέν᾿ ἡ σκέψις σου ὑψηλή, ἂν ἐκλεκτὴ
συγκίνησις τὸ πνεῦμα καὶ τὸ σῶμα σου ἀγγίζει.

* Μανόλης Μανιούδης, Post-Doc, διδάσκων Πανεπιστήμιο Κρήτης

---

[i] https://www.soas.ac.uk/blogs/study/coronavirus-economy-income/

[ii] OECD, OECD Economic Outlook, issue 106, preliminary version, November 2019, p. 8. Το ΔΝΤ σημείωνε, ήδη από τον Οκτώβριο του 2018, ότι η παγκόσμια οικονομία αναμένεται να έχει χαμηλότερους ρυθμούς μεγέθυνσης σε σύγκριση με τους αρχικά εκτιμηθέντες. Βλ. χαρακτηριστικά: https://blogs.imf.org/2018/10/08/global-growthplateaus-as-economic-risks-materialize/

[iii] https://inequality.org/facts/income-inequality/ (Γράφημα 3)

[iv] https://www.bankofgreece.gr/Publications/SCP201318.pdf

[v] H. Scott – S. Pressman (2019), «Financially Unstable Households», Journal of Economic Issues 53 (2), p. 523-531.

[vi] https://www.euro2day.gr/news/world/article/2014402/ntragki-eimaste-se-polemo-na-diagrafoyn-idiotika-h.html

[vii] Πρεκαριάτο (precariat, ανασφαλής-αβέβαιος) αφορά όσους εργάζονται με ελαστικές σχέσεις εργασίας αλλά και όσους είναι άνεργοι και χαμηλοσυνταξιούχοι.

ΤΟ ΘΕΜΑ ΤΗΣ ΑΡΡΩΣΤΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

Του Αλέξανδρου Μαυρικάκη*

ΝΕΟΠΤΟΛΕΜΟΣ:  Φριχτά βαρύ το βάρος της αρρώστιας σου

ΦΙΛΟΚΤΗΤΗΣ:     Φριχτό κι ανείπωτο, σπλαχνίσου με

Σοφοκλή Φιλοκτήτης,

Κάκτος, Μετάφραση Τ. Ρούσσος

*                     *                     *

Η διαχείριση της αρρώστιας διαταράσσει τη φυσιολογική λειτουργία του ατόμου  όχι μονάχα σε επίπεδο βιολογικό αλλά και σε κοινωνικό- οικονομικό και αποτελούσε ανέκαθεν σημαντικό πρόβλημα για κάθε κοινωνία. 

Παρακολουθώντας την εξέλιξη των ασθενειών στην ιστορία διαπιστώνουμε πως από τις συλλογικές μάστιγες- επιδημίες περάσαμε στις ατομικές ασθένειες των σύγχρονων κοινωνιών. Οι επιδημίες τον Μεσαίωνα αντιμετωπιζόταν ως  συλλογική συμφορά και θεία κρίση και εγκαθίδρυαν το φόβο και τον πανικό στη κοινότητα. Με τη φυματίωση άρχισε να «καταργείται» η αντίληψη της ασθένειας ως συλλογικού φαινομένου και να προσεγγίζεται ως ατομική νόσος.

Οι ζωγράφοι προσπάθησαν  να  αποτυπώσουν  στον καμβά την αγωνία του θανάτου και τη φρίκη της πανδημίας και οι συγγραφείς να καταγράψουν την οδύνη  και το φόβο των ανθρώπων, τα ερωτήματα της ύπαρξης, την ουσία των ανθρώπινων σχέσεων και την αντιμετώπιση του αρρώστου από την κοινότητα. Ιδιαίτερη περίπτωση αποτελεί το ρεμπέτικο τραγούδι και οι αναφορές δεκάδων τραγουδιών στην φυματίωση [1].  

Η λέπρα υπήρξε ίσως η πιο «στιγματισμένη» από τις αρρώστιες που δοκίμασαν τα αντανακλαστικά  της κοινωνίας και οδήγησε στην απομόνωση των ασθενών είτε σε αποικίες λεπρών, είτε σε ιδρύµατα.

Ο Γεώργιος Βιζυηνός στο διήγημα «Αι συνέπειαι της παλαιάς ιστορίας»(1884)» περιγράφει μια συζήτηση για μια παλαιά προσωπική ιστορία σ' ένα  ψυχιατρείο.

Στο διήγηµα  «Ο παπά-Νάρκισσος» (1887) του ∆ηµήτρη Βικέλα ο νέος και εύρωστος πρωταγωνιστής καλείται να μεταλάβει τον ετοιμοθάνατο λεπρό. Ο φόβος της συνάντησης µε την προσωποποίηση του κακού στη γη κυριεύει τον ιερέα.

Οι λεπροί για πολλά χρόνια  αποκλείστηκαν στη  Σπιναλόγκα και η ζωή τους αποτελούσε ταμπού για την ελληνική κοινωνία και λογοτεχνία. Η Γαλάτεια Καζαντζάκη, δημοσίευσε το 1914 την « Άρρωστη πολιτεία»  αφηγούμενη μια ερωτική ιστορία που διαδραματίζεται στο νησί και ο Θέμος Κορνάρος, το 1933 έδωσε στον έξω κόσμο τη δική του καταγγελτική μαρτυρία με τον τίτλο «Σπιναλόγκα».

Ο «Συνταγματάρχης Λιάπκιν»(1933) του Μ. Καραγάτση, με τις  αναμνήσεις του παρελθόντος και τα «φαντάσματα» των θυμάτων του, ωθείται στην κατάχρηση αλκοόλ και  μέσα από την περιγραφή της χρήσης αρχικά και της κατάχρησης εν συνεχεία διάφορων οινοπνευματωδών (βότκα, κονιάκ, κρασί, ρετσίνα, μπύρα, τσίπουρο, ούζο, το «χαλκοσκούφικο κοκταίηλ» δηλαδή ούζο ανακατεμένο με κονιάκ)  καταφέρνει να μας αποδώσει το ψυχογράφημα της πόλης  στην οποία ζούσε. Σε όλη την νουβέλα σκιαγραφείται πολύ επιτυχημένα το προφίλ του αλκοολικού ασθενή και των σταδίων (ψυχολογικών και σωματικών) που περνά.

Ο Παύλος Μάτεσις στο μυθιστόρημα «Graffito»(2009)  αναφέρεται σε μια θανατηφόρα μεταδοτική ασθένεια που παρουσιάζεται στη Βουλή και θέτει ερωτήματα για τις πιθανές συνέπειες.

Ο «Βαρδιάνος [2] στα σπόρκα [3]» (1893) του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη  διηγείται την ιστορία της γρια-Σκεύως, που μεταμφιέζεται σε άντρα και γίνεται βαρδιάνος στα σπόρκα, στα μολυσμένα καράβια, προκειμένου να σώσει το γιο της. Ιστορικός πυρήνας του διηγήματος είναι η χολέρα που έπληξε την Ευρώπη το 1865 και τα αυστηρά μέτρα προφύλαξης που έλαβε τότε η ελληνική κυβέρνηση.

«Κατόπιν ἀφοῦ ἔλαβε τὸ γράμμα καὶ ἀπέρασαν δύο ἑβδομάδες, ἤρχισεν ἔξαφνα ν᾽ ἀκούεται χολέρα εἰς τὰ μέρη τῆς Ἀραπιᾶς καὶ εἰς τὸ Μισίρι, χολέρα καὶ εἰς τὴν Ἀνατολὴν καὶ εἰς τὴν Σμύρνην καὶ ἀλλοῦ[…] Εἶπαν πὼς πῆγε ἡ χολέρα καὶ εἰς τὴν Πόλιν. Ὁ Θεὸς νὰ φυλάξῃ ὅλους τοὺς χριστιανούς, καὶ δεύτερον τὸ παιδάκι της, ἐκεῖ ποὺ εἶναι, καλή του ὥρα»

Δεν  παρουσιάζονται  απλώς  τα  γεγονότα,  αλλά  σχολιάζονται και επισημαίνεται  η καταλυτική επίδραση του φόβου.

 «Δυστυχισμένη χρονιὰ ἐκείνη… Εἰς αὐτὰ τὰ τελευταῖα χρόνια εἶχεν ἀρχίσει νὰ ἐφαρμόζεται τὸ «Κάθε πέρσι καλύτερα». Ἡ φτώχεια ἦτον μεγάλη, ἡ γρίνια ἀκόμη μεγαλυτέρα. Τὸ δὲ χειρότερον ἦτον ἡ ἀσθένεια…

― Ὁ Θεὸς νὰ φυλάγῃ καὶ πάλιν ὅλον τὸν κόσμον, καὶ δεύτερον ἐμᾶς, τοὺς ἁμαρτωλούς.

― Μεγάλα δεινά, ἀφορία, πεῖνα, ἀρρώστια, ὅλα μαζί, ἠκούοντο.

Καὶ ὁ φόβος τὰ ἔκαμνε μεγαλύτερα. Ἡ δὲ ἁμαρτία ἔκαμνε μεγαλύτερον τὸν φόβον. Καλὴ μετάνοια! χριστιανοί. Καλὴ φώτιση καὶ καλὰ ὑστερινά. Οὕτω ἐκήρυττε καὶ οὕτω ἐλάμβανε τὸ θάρρος νὰ συμβουλεύῃ τὰς νεωτέρας ἡ γραῖα Σκεύω»[…]Ὅπως συμβαίνει πάντοτε ἐν καιρῷ πανικοῦ φόβου, μέγας συνωστισμὸς καὶ σπουδὴ ἀλόγιστος καὶ τυφλὴ φυγὴ εἶχον ἐπέλθει. Ὁ πρῶτος σαστισμὸς τῆς φυγῆς εἶχε συναντήσει δεύτερον σαστισμόν, τὸν σαστισμὸν τῶν ἐπειγόντων μέτρων εἰς τὰ ἑλληνικὰ παράλια» 

Ο Παπαδιαμάντης προβαίνει σε πολιτικούς σχολιασμούς και επισημαίνει τη  διαφθορά ακόμα και σε καιρούς πανδημίας με τις ευλογίες των αρχών.

«Τέλος εὐηρεστήθη νὰ φθάσῃ ὁ κὺρ ὑγειονόμος. Κατόπιν του ἔφθασεν ὁ κὺρ δήμαρχος, ὁ κὺρ εἰρηνοδίκης καὶ ὁ ἐπιστάτης τοῦ λοιμοκαθαρτηρίου. Οἱ θεαταὶ εἶδον τότε καὶ ἐνόησαν ὅτι ἐπρόκειτο περὶ μειοδοτικῆς δημοπρασίας. Ἀλλὰ μόλις ἐπρόφθασαν νὰ τὸ ἐννοήσωσι, καὶ ἠκούσθη ἡ φωνὴ τοῦ κήρυκος «Κατεκυρώθη» κτλ. Ἐφαίνετο ὅτι ἦσαν «κατακυρωμένα» ἐκ τῶν προτέρων, καὶ ὅτι ὅλα ἐγίνοντο ἁπλῶς διὰ τὸν τύπον. Οἱ ἁρμόδιοι ὑπέγραψαν τὸ πρωτόκολλον, ὁ εἰρηνοδίκης, ὡς ἀντιπρόσωπος τῆς διοικητικῆς ἀρχῆς, ἐνέκρινεν ὁριστικῶς τὸ ἀποτέλεσμα ἐπὶ τόπου, διὰ τὸ κατεπεῖγον, οἱ τέσσαρες ἡλιοκαεῖς καὶ γυμνόστερνοι λεμβοῦχοι ἐσηκώθησαν ἀπὸ τὸ κεφαλόσκαλον κ᾽ ἔτρεξαν εἰς τὴν ξυλικήν, οἱ τρεῖς κυρτοὶ βραχύσωμοι, ἀπογοητευθέντες ἔπαυσαν νὰ φέρωσι γύρους κ᾽ ἐζήτουν εἰς μάτην νὰ βοηθήσωσιν εἰς τὴν ἐπιβίβασιν τῶν δοκῶν καὶ σανίδων. Οἱ λεμβοῦχοι τοὺς ἀπώθησαν, λέγοντες ὅτι δὲν εἶχον ἀνάγκην τῶν ἐκδουλεύσεών των, καὶ ὁ ἀντικρὺ ἐξηπλωμένος μεγαλόσωμος γεννάδας, ὁ ἀρχηγὸς τῆς συντεχνίας, τοὺς ἔστειλε τελευταῖον σκῶμμα, λέγων: «Δὲ σᾶς τό ᾽λεγα ἐγώ;»[…] Δὲν λέγομεν ὅτι οἱ ἄνθρωποι τοῦ τόπου ἦσαν ἐκτάκτως κακοί. Ἀλλοῦ ἴσως εἶναι χειρότεροι. Ἀλλὰ τὸ πλεῖστον κακὸν ὀφείλεται ἀναντιρρήτως εἰς τὴν ἀνικανότητα τῆς ἑλληνικῆς διοικήσεως. Θὰ ἔλεγέ τις ὅτι ἡ χώρα αὕτη ἠλευθερώθη ἐπίτηδες διὰ ν᾽ ἀποδειχθῇ ὅτι δὲν ἦτο ἱκανὴ πρὸς αὐτοδιοίκησιν. Ἀλλὰ ταῦτα δὲν εἶναι τοῦ παρόντος.»

Αναφέρεται σε κερδοσκοπικές τάσεις, στην εκμετάλλευση των νοσούντων και στην  ανθρώπινη πλεονεξία   κάνοντας ένα  δηκτικό σχόλιο:  πως η αρρώστια, αν και μεταδίδεται παντοιοτρόπως, δεν επηρεάζει σε τίποτα τις οικονομικές συναλλαγές, σαν να είναι αμόλυντα τα χρήματα.

«Δὲν λέγομεν ὅτι οἱ ἄνθρωποι τοῦ τόπου ἦσαν ἐκτάκτως κακοί. Ἀλλοῦ ἴσως εἶναι χειρότεροι. Ἀλλὰ τὸ πλεῖστον κακὸν ὀφείλεται ἀναντιρρήτως εἰς τὴν ἀνικανότητα τῆς ἑλληνικῆς διοικήσεως. Θὰ ἔλεγέ τις ὅτι ἡ χώρα αὕτη ἠλευθερώθη ἐπίτηδες διὰ ν᾽ ἀποδειχθῇ ὅτι δὲν ἦτο ἱκανὴ πρὸς αὐτοδιοίκησιν. Ἀλλὰ ταῦτα δὲν εἶναι τοῦ παρόντος. Ὅπως καὶ ἂν ἔχῃ, ἀληθεύει ὅτι, εἰς τὴν ἐρημόνησον, τὴν χρησιμεύουσαν ὡς αὐτοσχέδιον λοιμοκαθαρτήριον, τὸ κρέας ἐπωλεῖτο ὑπὸ ἐλαστικῆς συνειδήσεως κερδοσκόπων ἀντὶ τριῶν δραχμῶν κατ᾽ ὀκάν, ὁ ἄρτος ἀντὶ ὀγδοήκοντα λεπτῶν καὶ ὁ οἶνος ἀντὶ δραχμῆς. Ὅσον διὰ τὸ νερόν, ἐπειδὴ τὸ μόνον πηγάδιον τὸ ὑπάρχον ἐπὶ τῆς ἐρημονήσου ταχέως ἐστείρευσε, κατήντησε νὰ πωληθῇ πρὸς δύο δραχμὰς ἡ στάμνα.

Φυσικά, ἡ μεγάλη πληθὺς τῶν ὑπὸ κάθαρσιν ταξιδιωτῶν ἦσαν ἄνθρωποι πτωχοί. Ὀλίγοι μεταξὺ αὐτῶν ἦσαν εὔποροι. Οἱ κερδοσκόποι ἀπέθετον τὰ ἐμπορεύματά των εἰς τὴν ἄκραν τῆς ἀπωτάτης ἀκτῆς τῆς ἐρημονήσου, ἐλάμβανον τὰ λεπτά των καὶ ἔφευγον. Ἡ χολέρα δυνατὸν νὰ κολλᾷ εἰς κάθε πρᾶγμα, ἀλλ᾽ εἰς τὰ χρήματα ὄχι……Ἐλέχθη ὅτι οἱ πλεῖστοι τῶν ἀνθρώπων, τῶν παρασταθέντων τότε ὡς θυμάτων τῆς χολέρας, ἀπέθανον πραγματικῶς ἐκ πείνης. Ἴσως νὰ μὴν ὑπῆρξεν ὅλως χολέρα. Ἀλλ᾽ ὑπῆρξε τύφλωσις καὶ ἀθλιότης καὶ συμφορὰ ἀνήκουστος. Οἱ ἄνθρωποι, ὅλοι πάσχοντες, ἐσκληρύνοντο κατ᾽ ἀλλήλων, εἰς ἐπίμετρον, καὶ καθίστων τὴν δεινοπάθειαν ἀπείρως μεγαλυτέραν. 

Οἱ εὔποροι ἐκ τῶν καθαριζομένων ἐσκληρύνοντο κατὰ τῶν πτωχῶν, καὶ ἐμέμφοντο αὐτοὺς ὡς παραιτίους τῆς δυστυχίας δι᾽ αὐτῆς τῆς παρουσίας των. Οἱ πτωχοὶ ἐσκληρύνοντο κατὰ τῶν εὐπόρων, καὶ τοὺς ᾐτιῶντο ὡς προκαλοῦντας τὴν ἀκρίβειαν τῶν τροφίμων διὰ τῆς εὐπορίας των. Ὅλοι ὁμοῦ οἱ ὑπὸ κάθαρσιν ταξιδιῶται ἐσκληρύνοντο κατὰ τῶν κατοίκων τῆς πολίχνης, καὶ τοὺς κατηγόρουν ἐπὶ ἀσυνειδήτῳ αἰσχροκερδείᾳ καὶ σκληρότητι, ἐνῷ τὸ ἀληθὲς ἦτο ὅτι δέκα μόνον ἄνθρωποι ἐκ τῆς ἐμπορικῆς καὶ τυχοδιωκτικῆς τάξεως, ἥτις πουθενὰ δὲν λείπει, ἦσαν οἱ αἰσχροκερδεῖς καὶ οἱ σκληροὶ ἐκμεταλλευταὶ τῆς δυστυχίας. Οἱ κάτοικοι τῆς πολίχνης ἐσκληρύνοντο κατὰ τῶν ταξιδιωτῶν, καὶ ἐμίσουν αὐτούς, διότι εἶχον ἔλθει νὰ τοὺς φέρωσι τὴν χολέραν. 

Κακὴ ὑποψία, δυσπιστία καὶ ἰδιοτέλεια χωροῦσα μέχρις ἀπανθρωπίας, ἐβασίλευε πανταχοῦ. Ὅλα ταῦτα ἦσαν εἰς τὸ βάθος καὶ ὁ φόβος τῆς χολέρας ἦτο εἰς τὴν ἐπιφάνειαν. Θὰ ἔλεγέ τις ὅτι ἡ χολέρα ἦτο μόνον πρόφασις, καὶ ὅτι ἡ ἐκμετάλλευσις τῶν ἀνθρώπων ἦτο ἡ ἀλήθεια. Τὸ δαιμόνιον τοῦ φόβου εἶχεν εὕρει ἑπτὰ ἄλλα δαιμόνια πονηρότερα ἑαυτοῦ, καὶ εἶχε λάβει κατοχὴν ἐπὶ τοῦ πνεύματος τῶν ἀνθρώπων.»

Το τέλος είναι καλό και για την Σκεύω και για τον γιό της.

«Τὴν ἐπιοῦσαν ἀπῆλθον ἐκ τῆς μικρᾶς νήσου ὁ ἰατρὸς Βίλελμ Βούντ, ἡ Σκεύω καὶ ὁ υἱός της. Μετὰ μίαν δ᾽ ἑβδομάδα τὰ τελευταῖα καθαρισθέντα πλοῖα ἀπέπλευσαν ἐκ τῆς νήσου, καὶ ὁ πάτερ Νικόδημος ἐπανεῦρε τὴν προσφιλῆ μοναξίαν του.»

Το διήγημα ωστόσο δεν αναδίδει οσμή θανάτου, όπως εύστοχα είχε επισημάνει και η εφημερίδα Ακρόπολις (13.8.1893) σε σχετικό σημείωμα της:

«Πρόκειται περί χολερικών αναμνήσεων. Άλλα μακράν πας φόβος. Εις τον Βαρδιάνον δεν εκτυλίσσονται στυγναί και άπαίσιαι εικόνες τόπων έρημουμένων οπό της χολέρας. Δεν προβάλλει εις την ιστορίαν αυτήν η απελπισία και το πένθος της χολέρας [...]. Ο Βαρδιάνος δεν είναι συρραφή απελπιστικών εικόνων είναι διήγημα έχον μεν βάσιν χολερικάς αναμνήσεις, άλλ' έξεικονιζομένας υπό του τερπνού και εύθυμου καλάμου του συγγραφέως. 

Η φιλοσοφία του κ. Παπαδιαμάντη είναι εύθυμος, και αν που εις τον Βαρδιάνον εκτίθεται καμμία εικών λυπηρά, έπεται όμως αμέσως άλλη ευχάριστος, απολαυστική, γελαστή. Εν τω όλω του το νέον διήγημα θα κατάκτηση, είμεθα βέβαιοι, τους αναγνώστας του, και καθ' ας ημέρας δεν λείπει ό λόγος περί χολέρας, ό Βαρδιάνος θα άποτελέση εϋθυμον άντίρροπον κατά του φόβου και της λύπης ην γεννά ή άνάγνωσις των περί των προόδων της φοβέρας νόσου ειδήσεων.»

Στη «Χολεριασμένη» (1901)  ο ιστορικός πυρήνας  είναι  η κατάληψη του Πειραιά από τους Άγγλους και τους Γάλλους [4].

«Σὰν ἦρθε ἡ φοβερὴ χρονιά, ποὺ ἔφερε τὴν κατοχὴ τῶν Ἀγγλογάλλων καὶ τὴν χολέρα· ποὺ βάσταξε τρεῖς μῆνες, κ᾽ ἔπαψε τὴν ἡμέρα τοῦ Ἁγίου Φιλίππου, ὕστερα ἀπὸ μεγάλη λιτανεία καὶ δέηση ποὺ ἔκαμε ὁ λαὸς μὲ τοὺς παπάδες, μὲ τὰ εἰκονίσματα, μὲ Σταυροὺς καὶ μὲ ξεφτέρια· κ᾽ οἱ Ἀγγλογάλλοι φοβέριζαν τὸν βασιλιά μας, τὸν Ὄθωνα, κ᾽ ἐκεῖνος ἦτον κλεισμένος στὸ Παλάτι, μόνο γιὰ νὰ παρηγορῇ τὸν λαὸ ἔβγαινε, καὶ δὲν τὸ κούνησε ἀπὸ τὴν Ἀθήνα, μ᾽ ὅλη τὴν χολέρα καὶ τὸ θανατικό.»

Η  παθούσα περιγράφει τη περιπέτεια της, το τρόμο που οδήγησε τον άντρα της να την εγκαταλείψει, την οργανωμένη προσπάθεια να την απομονώσουν και την απληστία του αμαξά .

 «Τότε, σὰν ἦρθε τὸ κακό, χολεριάσθηκα κ᾽ ἐγώ. Εἶχα γεννήσει ὀλίγους μῆνες μπροστὰ τὴν μοναχοκόρη, τὴν Κατίγκω μου, αὐτὴ ποὺ βλέπεις. Σὰν μ᾽ ἔπιασαν οἱ ἐμετοί, καὶ τ᾽ ἄλλα τὰ συπτώματα [5], Θεὸς νὰ φυλάῃ ―μακριὰ ἀπὸ σᾶς― ὁ Λευθέρης, αὐτὸς ποὺ βλέπεις, μ᾽ ἀπαράτησε κ᾽ ἔγινε ἄφαντος. Πέρασαν πολλὲς ὧρες καὶ δὲν ἐφάνη. Ὁ ἀδερφός μου ὁ Θύμιος, κι αὐτός, οὔτε θέλησε νὰ μὲ ζυγώσῃ.»

Το τέλος και εδώ είναι καλό.

«Περάσαμε καλά. Ἡ χολέρα ἔφυγε σὲ λίγο. Κοντὰ στὰ Χριστούγεννα, ἤρθαμε στὸ σπίτι μας, στοὺς Ἁγίους Ἀποστόλους, τὸ ηὕραμε ἀπείραχτο, κ᾽ ἐκαθίσαμε μὲ ἀγάπη καὶ εἰρήνη».

Η «Μετανάστις» (1879), το πρώτο έργο του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, είναι μια δραματική ιστορία. Η Μαρίνα, που χάνει στη Μασσαλία μάνα και πατέρα κατά το λοιμό του 1720, μεταφέρεται ασφαλής από τον Ζέννο στη Σμύρνη, την πατρίδα της. Η ιστορία αρχίζει με την περιγραφή των επιπτώσεων της πανούκλας στη πόλη. 

«Ἦτο τὸ ἔτος τῆς φοβερᾶς πανώλους τῆς Μασσαλίας [6], ὅτε ὁ ἐπίσκοπος Βελζούγκης παρέστησε τὸ ἐπιφανὲς ἐκεῖνο πρόσωπον τῆς χριστιανικῆς συμπαθείας καὶ ἀφοσιώσεως, ὅπερ ἀναμιμνήσκει ὁ καὶ σήμερον ἔτι ὄρθιος ἀνδριὰς τοῦ ἐναρέτου ἀνδρός.

Ἡ Μασσαλία ἐσάλευε μεταξὺ πτωμάτων ἀνδρῶν καὶ γυναικῶν καὶ θολεροῦ ἀτμοῦ ἀναβαίνοντος εἰς τὸν αἰθέρα, ὅστις εἰς τοὺς ὀφθαλμοὺς δεισιδαιμόνων ἀνθρώπων ἐφαίνετο ὡς περιβάλλων τὰς ψυχὰς τῶν ἀτυχῶν θυμάτων. Δὲν ἠκούοντο πλέον ὀδυρμοὶ καὶ θρῆνοι, δὲν ἠκούοντο ψαλμοὶ καὶ εὐχαί. Αἱ ὁδοὶ ἦσαν ἔρημοι διαβατῶν. Αἱ οἰκίαι, αἱ πλεῖσται μὲ κεκλεισμένας τὰς θύρας καὶ ἀνοικτὰ τὰ παράθυρα, ἔφερον ἐπὶ τῶν φλιῶν καὶ ἐπὶ τῶν τοίχων κιτρίνους καὶ μέλανας σταυροὺς καὶ ἄλλα πένθιμα σήματα. Τὰ ἐργαστήρια ἦσαν ὡσαύτως κεκλεισμένα. Μόνον ρυπαρά τινα ὑπόγεια ἔμενον καθ᾽ ὅλην τὴν νύκτα ἀνοικτά, ἐν οἷς συνωθοῦντο τὰ ἀποβράσματα τοῦ ἐσχάτου ὄχλου, τὰ ἀποβαλόντα πᾶν ἀνθρώπινον αἴσθημα μέχρι καὶ τοῦ φόβου αὐτοῦ.

Ὁ τρόμος καὶ ὁ θάνατος ἐφαίνοντο ὅτι διένειμαν πρὸς ἀλλήλους τὸ ἐπὶ τῆς πόλεως κράτος. Ὁ ἀγαθὸς ἐπίσκοπος Βελζούγκης ἔτρεχεν ἀπὸ οἰκίας εἰς οἰκίαν καὶ ἀπὸ ξενῶνος εἰς ξενῶνα, παρίστατο πανταχοῦ, ἔφερε μεθ᾽ ἑαυτοῦ παραμυθίαν καὶ ἔλεος, ἄγνωστος εἰς τοὺς πλείστους καὶ προσηνὴς εἰς πάντας. Διότι πρὸ τῆς ἐνσκήψεως τοῦ δεινοῦ ὁ κληρικὸς οὗτος ἔζη σχεδὸν ἀφανὴς ἐν τῇ πόλει, καὶ δὲν ὡμοίαζε πρὸς τοὺς σεβασμίους ἐκείνους ποιμενάρχας, οἵτινες, ἀφοῦ ἡ φήμη τῶν ἀρετῶν αὐτῶν πληρώσῃ τὰς αἰθούσας καὶ τοὺς θαλάμους ἐν καιρῷ γαλήνης καὶ ἡσυχίας, ἀποσύρονται κατὰ τὰς δυσχερεῖς περιστάσεις εἰς εὐάερόν τι ἐξοχικὸν μοναστήριον, ἵνα προσευχηθῶσιν ἐν σιγῇ ὑπὲρ τοῦ ποιμνίου αὐτῶν.

Η λογοτεχνία  καταγράφει  την οδύνη  και το φόβο των ανθρώπων μπροστά  στην αρρώστια, τις ανατροπές  στην εργασία  και στις κοινωνικές  σχέσεις και τις αλλαγές στο τρόπο ζωής. Η πανδημία του κορονοϊού σήμερα εν μέσω φόβου και πανικού, που επισκιάζουν την αλαζονεία της μεταβιομηχανικής κοινωνίας και την αντίληψη πως ο άνθρωπος  είναι ο απόλυτος κυρίαρχος της ζωής του, δείχνει πως  «είμαστε όλοι μας νεαροί βάρβαροι που αποθαυμάζομε ακόμα τις ίδιες μας τις ανακαλύψεις» [7].  

Ο τρόμος της παγκόσμιας  κοινότητας μας υπενθυμίζει εξαιρετικά δραματικά «πως ζούμε σε μια εποχή όπου ο άνθρωπος, κυρίαρχος όλων, δεν είναι κυρίαρχος του εαυτού του… νοιώθει χαμένος μέσα στην αφθονία του» [8].

 * Ο Αλέξανδρος Μαυρικάκης είναι οικονομολόγος MSc 

---

[1] Βλπ Α. Μαυρικάκη, «Φυματίωση και ρεμπέτικο τραγούδι», Ρωγμές, 2018

[2] Βαρδιάνος: Φύλαξ, σκοπός που φυλάει βάρδια, βαρδιάτορας, Λεξικό Δημητράκου. Όπως σήμερα οι βατσιμάνηδες στα παροπλισμένα πλοία.

[3] Σπόρκα: Ο μη καθαρός προς ελευθεροκοινωνία ,Λεξικό Δημητράκου

[4] Το 1855 ο Πειραιάς βρισκόταν υπό γαλλική κατοχή (από το 1854), προκειμένου η Ελλάδα να εκβιαστεί ώστε να μην συμμετάσχει στον Κριμαϊκό πόλεμο στο πλευρό της Ρωσίας. Οι Αγγλο-γάλλοι υποστήριζαν με αυτόν τον τρόπο τη σύμμαχό τους, Τουρκία..

[5] Κοιλιακοί μυϊκοί σπασμοί, ναυτία, εμετός, αφυδάτωση και κλονισμός είναι μερικά συμπτώματα

[6] Η μεγάλη πανώλη της Μασσαλίας ήταν το τελευταίο επεισόδιο της δεύτερης πανδημίας βουβωνικής πανώλης στην Ευρώπη το οποίο διήρκεσε περίπου από τον 14ο έως τον 18ο αιώνα. Παρότι η έξαρση στη Μασσαλία ξεκίνησε όντως το 1720, οι πανδημίες βουβωνικής πανώλης την παραπάνω περίοδο στην Ευρώπη ήταν πολυάριθμες.

[7] Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ 

[8] Χοσέ Ορτέγα ι Γκασέτ 

Ο ΚΥΚΛΟΣ ΤΟΥ ΦΟΒΟΥ

Του Σήφη Φανουράκη*

Επιβλήθηκε από την Κυβέρνηση το έσχατο μέτρο της απαγόρευσης της κυκλοφορίας. Φορτώθηκαν οι ευθύνες της πανδημίας στην «ατομική ευθύνη». Αποφεύγεται η κάλυψη των πραγματικών αναγκών της δημόσιας περίθαλψης, την οποία «χειροκροτούν» επικοινωνιακά.

Αυτή δεν είναι μια κανονική κατάσταση αστικής δημοκρατίας. Είναι μια κατάσταση έκτακτης ανάγκης, χωρίς βέβαια αναστολή συνολική του Συντάγματος. Από την άλλη, o Μάικ Ράιαν του Π.Ο.Υ. τόνισε, «…πως το σκληρό μέτρο της  καραντίνας δεν  είναι το πιο αποτελεσματικό, αλλά ότι πρέπει να υπάρχουν οι κατάλληλες υπηρεσίες στη δημόσια υγεία, ώστε τα κρούσματα να εντοπίζονται, να απομονώνονται και να ιχνηλατούνται οι επαφές τους, ώστε να «σπάσει» η αλυσίδα της μετάδοσης. Αυτό που πραγματικά πρέπει να κάνουμε είναι να επικεντρώσουμε σε αυτούς που είναι άρρωστοι, αυτούς που έχουν τον ιό. Να τους απομονώσουμε, να βρούμε με ποιους ανθρώπους ήρθαν σε επαφή και να τους βάλουμε σε καραντίνα. Ο κίνδυνος αυτή τη στιγμή με τις καραντίνες, είναι ότι αν δεν θέσουμε σε προτεραιότητα ισχυρά μέτρα για την τόνωση της δημόσιας υγείας, όταν αρθούν τα μέτρα περιορισμού, θα επανέλθει ο κίνδυνος μετάδοσης της ασθένειας σημείωσε, προειδοποιώντας για ένα νέο κύμα πανδημίας. Η συντριπτική πλειοψηφία των χωρών έχει εφαρμόσει καραντίνες, επιρρίπτοντας στους πολίτες την ευθύνη της μη μετάδοσης, ωστόσο το εξοντωτικό ψυχολογικά μέτρο, φαίνεται ότι δεν είναι το πλέον αποτελεσματικό καθώς τα κρούσματα πολλαπλασιάζονται με σταθερούς ρυθμούς σε όλες τις χώρες, πλην της Κίνας, όπου ο συναγερμός έχει αρθεί προς το παρόν». 

Βέβαια, το «κατεπείγον» της επιδημίας που βιώνουμε, αναδεικνύει ότι, ο άκρατος ατομικισμός υπερισχύει του συλλογικού. Είναι αλήθεια ότι, η επιμονή μας στην "καθημερινότητα" οδηγεί, σε πολλές περιπτώσεις, στην παραβίαση των έκτακτων μέτρων για την αποτροπή εξάπλωσης του νέου φονικού ιού. Δυστυχώς αυτά είναι τα αποτελέσματα του νέο-φιλελευθερισμού που προτάσσει το ατομικό συμφέρον σε βάρος του γενικού, στα πλαίσια πάντα των ελευθεριών.

Εκτός των άλλων, ο νέος ιός επέφερε την πλήρη αμφισβήτηση όλου αυτού του συστήματος των ψεύτικων «φιλελευθερισμών» που προπαγάνδιζε και προωθούσε μανιωδώς τις ιδιωτικοποιήσεις, ως πανάκεια για την αντιμετώπιση των κρίσεων του καπιταλισμού και αποτέλεσε το ιδεολογικό υπόβαθρο «θεμελίωσης» της Ε.Ε.

Τόσα χρόνια ένα ευρύ δίκτυο από πληρωμένους δημοσιογράφους, διανοούμενους και μαζικά μέσα επικοινωνίας καλλιεργούσαν με σθένος το ψεύτικο αφήγημα της παγκοσμιοποίησης· όλοι αυτοί προσπαθούσαν να μας χειραγωγήσουν, επαναλαμβάνοντας μονότονα ότι, το ιδιωτικό αποτελεί την παγκόσμια πανάκεια, ενώ το δημόσιο αποτελεί το απόλυτο κακό.

Όμως τώρα είναι σαφές ότι, ο δημόσιος τομέας υγείας είναι αυτός που επωμίζεται όλο το βάρος της υγειονομικής κρίσης και όλοι προστρέχουν σ΄αυτόν, επαινώντας μάλιστα τους «ήρωες» εργαζόμενούς του.

Μετά την συνθήκη του Μάαστριχ μας έλεγαν ότι, για την επιτυχία του εγχειρήματος της «Ένωσης», είναι αναγκαία η αποκρατικοποίηση βασικών κλάδων της οικονομίας, της δημόσιας Υγείας, της Ασφάλειας, των Μεταφορών, της Παιδείας, του πολιτισμού, με στόχο βέβαια την ιδιωτικοποίησή τους, στα πλαίσια πάντα της «θαυματουργής» αυτορρύθμισης της αγοράς.

Ο όρος βέβαια της «αυτορρύθμιση της αγοράς» δεν είναι τίποτα άλλο από τα κέρδη. Για παράδειγμα, ο ιδιωτικός τομέας υγείας είναι «άφαντος» στην πανδημία. Περιμένει τους «φραγκάτους» για τα τεστ ελέγχου, αφού σκόπιμα δεν εφαρμόζεται η οδηγία του Π.Ο.Υ. για εκτεταμένους προληπτικούς ελέγχους! Μήπως για αυτό οι ντόπιοι «καλοί μαθητές» του Φρίντμαν δεν καλύπτουν την έλλειψη των αντιδραστήρων των δημόσιων νοσοκομείων από τον ιδιωτικό τομέα; 

Σε αυτή την ανθρωπιστική κρίση, όλοι οι ακραιφνείς ντόπιοι νεοφιλελέδες τώρα «ανακάλυψαν» το δημόσιο σύστημα υγείας και όλοι έγιναν «χουβαρντάδες» και θέλουν να το ενισχύσουν. Μάλιστα ο «ιεροφάντης» του νεοφιλελευθερισμού Στέφανος Μάνος ομολόγησε ότι, «Η κρίση βοήθησε να φανεί μια άλλη, καλύτερη πλευρά της δημόσιας διοίκησης. Πιο γρήγορη και αποτελεσματική από ό,τι την ξέραμε. Αντίθετα η ιδιωτική επιχείρηση φάνηκε να δυσκολεύεται να προσαρμοστεί στις απαιτήσεις ταχύτητας και αποτελεσματικότητας που επιβάλλει η πανδημία».Βέβαια «πριν αλέκτωρ λαλήσει» βόλεψαν τους «κλινικάρχες», δίνοντας τα διπλάσια χρήματα για ενοικίαση των κλινών Μ.Ε.Θ. των ιδιωτικών κλινικών, αντί να εξοπλίσουν τα δημόσια νοσοκομεία της χώρας με τις αναγκαίες Μ.Ε.Θ.

Είναι σαφές ότι, ο ιδιωτικός τομέας και η κυβέρνηση βλέπουν την κρίση ως μια τρομερή ευκαιρία για κερδοσκοπίες. Από την άλλη δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι σύμφωνα με την πράξη νομοθετικού περιεχομένου για τους επόμενους έξι μήνες δίνεται η δυνατότητα στους εργοδότες να απασχολούν τους εργαζόμενους κατά το ήμισυ με μειωμένες αποδοχές αντίστοιχα κατά 50%.

Μετά από τέτοιες συμπεριφορές είναι αναγκαίος ο «συλλογικός αναστοχασμός» για την προστασία των κοινών δημόσιων αγαθών της υγείας, της παιδείας, της ασφάλειας, των μεταφορών, του πολιτισμού. Πάνω απ΄όλα όμως είναι αναγκαία, η «συλλογική» στράτευση για την αλλαγή της νοοτροπίας του άκρατου ατομικισμού.

Τα παραδείγματα της Κίνας και της Ιταλίας είναι χαρακτηριστικά παραδείγματα αντιμετώπισης της πανδημίας που απειλεί ολόκληρο τον πλανήτη : Στη μεν Κίνα η κατάσταση ελέγχετε χάριν στην ισχυρή παρουσία των δομών ενός ισχυρού κράτους, που επέβαλε τη «συλλογική θέληση» για την απόκρουση της πανδημίας, με αυστηρά μέτρα. Στη δε Ιταλία η κατάσταση είναι σχεδόν ανεξέλεγκτη, αποτέλεσμα της διάλυσης του δημόσιου χαραχτήρα της υγείας από περιφέρεια σε περιφέρεια, ιδιαίτερα στις μεγάλες περιφέρειες του Βορρά, όπου τώρα και χρόνια έχουν «εμφιλοχωρήσει» οι πολιτικές των ιδιωτικοποιήσεων· είναι οι περιφέρειες όπου ασκεί την πολιτική εξουσία η Λέγκα του Σαλβίνι.

Όλη η δυτική Ευρώπη δοκιμάζεται τώρα από την κληρονομιά των «ιδανικών», της αλόγιστης παγκοσμιοποίησης, της «ελεύθερης αγοράς», του ατομικισμού και του αστικού φιλελευθερισμού.

Είναι εμφανές ότι τα «φιλελεύθερα ιδεώδη», δηλαδή ο καπιταλισμός, επιβιώνει μεταρρυθμίζοντας συνεχώς την δική του κατάσταση. Με τον ίδιο τρόπο, θα επιχειρήσει την εργαλειοποίηση του ιού και της πανδημίας, μετατρέποντάς την σε «τεχνική εξουσίας», όπως παλιότερα εργαλειοποίησε την τρομοκρατία.

Είναι σίγουρο ότι, οι κυβερνήσεις και η παγκόσμια ελίτ θα εκμεταλλευτεί την πανδημία. Οι ιδιωτικές βιομηχανίες θα εκμεταλλευτούν την ευκαιρία να κερδοσκοπήσουν μέσα στις μεγάλες κρίσεις. Η πολιτική στρατηγική της οικονομικής ελίτ χρησιμοποιεί τις κρίσεις μεγάλης εμβέλειας, ώστε να προωθήσει πολιτικές που συστηματικά διευρύνουν την ανισότητα και υπονομεύουν το κοινωνικό κράτος.

Έχει καταγραφεί ότι, σε στιγμές κρίσεων οι άνθρωποι φροντίζουν κατ΄αρχήν τις καθημερινές ανάγκες για να επιβιώσουν και επίσης εμπιστεύονται περισσότερο εκείνους που κατέχουν την εξουσία. Την ώρα της κρίσης δεν προσέχουμε όσο πρέπει τα παιχνίδια της εξουσίας, η οποία προωθεί πολιτικές πόλωσης του πλούτου.

Είναι σαφές ότι, η παρούσα κρίση μας βοηθά να ανακαλύψουμε  ρεαλιστικά, πώς είμαστε συνδεδεμένοι ο ένας με τον άλλο, παρόλο που το βάρβαρο οικονομικό σύστημα επιδιώκει να μας το αποκρύπτει επιμελώς και να μας ωθεί στον ατομικισμό. Άρα αν δεν φροντίσουμε το δημόσιο σύστημα υγείας και δεν έχουμε αλληλεγγύη μεταξύ μας, είμαστε ευάλωτοι και έρμαια αυτής της ανθρωπιστικής κρίσης. Και όπως λέει και ο Άγκαμπεν : «Το κύμα πανικού που έχει παραλύσει τις χώρες, δείχνει καθαρά ότι, η κοινωνία μας δεν πιστεύει πια σε οτιδήποτε άλλο εκτός απ’ την γυμνή ζωή[…]

Ο φόβος είναι κακός σύμβουλος, αλλά προκαλεί την εμφάνιση διάφορων πραγμάτων που ο καθένας υποκρίνεται ότι δεν βλέπει». 

*Ο Σήφης Φανουράκης είναι αρχιτέκτονας

ΩΡΑ ΜΑΧΗΣ ΛΟΙΠΟΝ...

Του Γιώργου Μ. Βαθιανάκη*

Σε αυτή την κρίσιμη χρονική στιγμή, πύκνωσης του ιστορικού χρόνου, η άρχουσα  ιδεολογία μας καλεί να αφήσομε την κριτική και να σιωπήσομε, διότι είναι ώρα μάχης. Μα, ακριβώς, επειδή είναι ώρα μάχης, πρέπει να τεθούμε σε θέση μάχης, έστω κι αν είμαστε κλειδαμπαρωμένοι, λόγω της πανδημίας.

· Είναι ώρα για να μαχόμαστε, για τα πολιτικά και κοινωνικά μας δικαιώματα. Ελευθερία και ασφάλεια δεν σημαίνουν επ’ αόριστον εγκλεισμό, δεν σημαίνουν περιορισμό ή περιστολή των ατομικών δικαιωμάτων. Δεν σημαίνει, ότι η ελευθερία του πολίτη θα αφεθεί στα αγαθά χέρια των κατασταλτικών μηχανισμών του κράτους. Δεν σημαίνει, ότι θα εγκαταλείψομε το δικαίωμα του συναθροίζεσθαι και του συνεταιρίζεσθαι. Δεν σημαίνει, ότι θα εγκαταλείψομε την ελευθερία να εκφραζόμαστε με παρρησία και ελευθερία. Δεν σημαίνει, ότι θα αυτολογοκρινόμαστε ή δεχόμαστε την άσκηση κρατικής λογοκρισίας. Ευτυχώς, υπάρχει και λειτουργεί το Σύνταγμα, έστω και αυτό στα πλαίσια του αστικού κοινοβουλευτισμού μας.

· Είναι ώρα για να μαχόμαστε, για την αποτροπή της κατάλυσης του εργατικού δικαίου. Να αγωνιζόμαστε για αξιοπρεπείς μισθούς και αξιοπρεπή εργασία. Να αγωνιζόμαστε για την ανατροπή των δεκάδων χιλιάδων απολύσεων, να αποκρούομε την επιδοματική πολιτική των 800 ευρώ, δηλαδή της μηνιαίας καταβολής των 500 περίπου ευρώ. Να οργανώσομε την πάλη μας για την απόκρουση της εντεινόμενης εργατικής επισφάλειας, της απασχολησιμότητας, του αβέβαιου εργατικού μέλλοντος, που απεργάζονται οι ιθύνοντες του άρχοντος συγκροτήματος.

· Είναι ώρα για να μαχόμαστε, κυρίως σ’ αυτήν την κρίσιμη φάση του κοροναϊού, για το κοινωνικό και δημόσιο δικαίωμα της υγειονομικής μας περίθαλψης. Της ελεύθερης και δωρεάν πρόσβασης στο Εθνικό Σύστημα Υγείας. Αυτό που λοιδορήθηκε από τους νεοφιλελεύθερους ταγούς και οπαδούς. Αυτό που αποδεκατίστηκε από τη νεοφιλελεύθερη επέλαση των δύο πρώτων, κυρίως, μνημονίων. Αυτό που ο σημερινός πρωθυπουργός κατακεραύνωνε χωρίς αιδώ και κατακρήμνιζε και ο τηλεβιβλιοπώλης υπουργός του απέλυε σωρηδόν το ιατρικό και νοσηλευτικό προσωπικό, προκειμένου να μην του κλέψει τη δόξα ο πολύς Τόμσεν. 

Αυτό που είναι αλήθεια, ότι η κυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ, όσα κακά κι αν θέλει ο οποιοδήποτε να της προσάψει, είτε εκ δεξιών είτε εξ αριστερών, έθεσε ως πρώτη της προτεραιότητα την όσο το δυνατόν ανάταξη και ενίσχυση του δημόσιου συστήματος υγείας. Γι’ αυτό άλλωστε και εμείς, οι έλληνες/ίδες πολίτες/ιδες συζήτησαν, συζητούν, θα συζητήσουν και θα συζητούν:

- «Τι έφταιξε και τα τελευταία χρόνια (2010-2015; 2015-2019; 2019-2020;) νόσησε βαριά (το ΕΣΥ).» Θα συζητήσουν νηφάλια και με υπευθυνότητα 

- Με τίνων την κυβερνητική ευθύνη δεν υλοποιήθηκαν οι προγραμματισμένες προσλήψεις 4.500 μόνιμου νοσηλευτικού προσωπικού σε πρώτη φάση. Με τίνων την κυβερνητική ευθύνη δίδονται 30.000.000 ευρώ στους κλινικάρχες και στις Μονάδες Εντατικής Θεραπείας (Μ.Ε.Θ.) τους, αντί να επιταχθούν ιδιωτικές κλινικές και ΜΕΘ και τα πολύτιμα αυτά χρήματα να διατεθούν στο δημόσιο σύστημα υγείας, να υποστηριχθούν με ιατρικά μέσα και όργανα γιατροί και νοσηλευτές, σ’ αυτή την κρίσιμη μάχη τους με τον «αόρατο εχθρό». 

- Με τίνων κυβερνητική ευθύνη δίδονται 11.000.000 ευρώ για διαφήμιση κατά του κοροναϊού, όταν αυτή η διαφήμιση καλύπτεται – εκ του νόμου – από τα ΜΜΕ, δημόσια και ιδιωτικά, δωρεάν.

Και επειδή ξέρομε, γι’ αυτό λοιπόν, συζητούμε, θα συζητήσομε και θα συζητούμε και σε αυτή την κρίσιμη χρονική στιγμή, αλλά και για τις κρίσιμες στιγμές που επέρχονται…

*Ο Γιώργος Μ. Βαθιανάκης είναι συνταξιούχος δικηγόρος