Η ΚΑΝΟΝΙΚΟΤΗΤΑ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΠΑΝΔΗΜΙΑ

Όλη η περιβόητη τεχνολογική μας πρόοδος

—ο ίδιος ο πολιτισμός μας—

είναι σαν ένα τσεκούρι στα χέρια ενός ψυχοπαθούς.

Άλμπερτ Αϊνστάιν

Του Αλέξανδρου Μαυρικάκη*

Η διαχείριση της υγείας/ αρρώστιας ανέκαθεν αποτελούσε μέρος των πολιτικών (υγείας) των κρατών[1] (παρά τις όποιες διαφορετικές ιδεολογικές προσεγγίσεις) και ο λαός αποδεχόταν/συναινούσε στα μέτρα προστασίας της (δημόσιας) υγείας. 

Η Βιομηχανική Επανάσταση[2] επέφερε ριζικές μεταβολές στην οικονομική και κοινωνική οργάνωση της ανθρωπότητας δημιουργώντας νέες μορφές κοινωνικών σχέσεων και θεσμών και στην εξέλιξη αυτή ο ρόλος του κράτους (οργανισμοί υγείας κλπ) ήταν αποφασιστικός. Στην Μεγάλη Βρετανία το 1848 ψηφίζεται ο νόμος περί Δημόσιας Υγείας που έθεσε για πρώτη φορά την αρχή πως η πολιτεία είναι υπεύθυνη για την υγεία των πολιτών της. Στη Γερμανία ο Μπίσμαρκ εφάρμοσε για πρώτη φορά την κοινωνική ασφάλιση, αρχικά για την αντιμετώπιση της ασθένειας και του εργατικού ατυχήματος (1883) και στη συνέχεια του γήρατος (1889). Το 1911 ψηφίζεται ο νόμος περί Εθνικής Ασφαλίσεως που προσφέρει δωρεάν ιατρικές υπηρεσίες στους εργάτες και βασιζόταν σε ένα παρόμοιο σύστημα που είχε εφαρμοστεί στην Γερμανία. Το 1942 ο W.Beveridge καταθέτει στη Βουλή των Κοινοτήτων την έκθεση για την πλήρη απασχόληση και πέτυχε να καθιερωθεί η κοινωνική ασφάλιση[3]. Η σχέση ιατρού και αρρώστου έπαψε να είναι ιδιωτική και μετατρέπεται σε δημόσια νομική. 

Η νομική υποχρέωση στην υγεία[4] καθορίζει πως αν ο ασθενής δεν αποδεχτεί ή/ αμφισβητήσει την θεραπευτική μέθοδο ή/ δεν αποδεχτεί τους περιοριστικούς όρους  θα έχει επιπτώσεις.

H αντιμετώπιση, ιστορικά, των επιδημιών και των πανδημιών (μέχρι την ανακάλυψη εμβολίων και φαρμάκων) πραγματοποιούταν με την απομόνωση (καραντίνα) και την αστυνόμευση και οι κοινότητες ερχόταν συχνά αντιμέτωπες με οικονομικά προβλήματα και λιμούς[5].  Τα λοιμοκαθαρτήρια, τα λαζαρέτα, ήταν χώροι υποδοχής όπου έμπαιναν σε καραντίνα επιβάτες, πληρώματα και εμπορεύματα που προέρχονταν από λιμάνια στα οποία  είχε εκδηλωθεί κάποια επιδημία. Η αντιμετώπιση της λέπρας μέσω του αποκλεισμού των λεπρών εκτός πόλεων  αποτέλεσε μάλλον το πρότυπο πάνω στο οποίο στηρίχθηκε η ίδρυση των λοιμοκαθαρτηρίων.

Γράφει ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης στο διήγημα  «Βαρδιάνος  στα "σπόρκα" που  έχει ως ιστορικό υπόβαθρο  τη χολέρα που έπληξε την Ευρώπη το 1865. «Πράγματι, ὁ ἰατρὸς ἐνήργει ὡς ἀνωτέρα ἀρχὴ ἐντὸς τοῦ προσωρινοῦ λοιμοκαθαρτηρίου, καὶ πρὸς αὐτὸν ὡδηγεῖτο πᾶς νεωστὶ ἐρχόμενος, εἴτε ταξιδιώτης ἦτο ἀπὸ τὰ μακρινὰ χολεριασμένα μέρη, εἴτε ἐργολάβος καὶ ἔμπορος ἐρχόμενος ἐκ τῆς νήσου διὰ νὰ πωλήσῃ τὴν τέχνην του, εἴτε «βαρδιάνος γιὰ τὰ σπόρκα», φύλαξ διὰ τὰ ἐπιχόλερα πλοῖα στρατολογούμενος ὑπὸ τῆς ὑγειονομικῆς ἀρχῆς.»

«Οι μεγάλες επιδημίες» γράφει ο Κ.Κωστής «ανεξαρτήτως αν οφείλονται στον βάκιλο της πανώλης ή σε άλλα μικρόβια, οδηγούν μοιραία σε μια αποδιοργάνωση της οικονομικής δραστηριότητας κάθε περιοχής που πλήττεται. Συνηθισμένη είναι η έκφραση «παυσαμένου δε του λοιμού, ηκολούθησεν ο λιμός». Και βεβαίως τα πρώτα θύματα αυτής της οικονομικής αποδιοργάνωσης είναι οι εξαρτημένοι από την καθημερινή δραστηριότητα πληθυσμοί που είναι οι περισσότεροι […] Οι αρχές της πόλης της Αθήνας προκειμένου να την προστατεύσουν, θα απαγορεύσουν την επικοινωνία με τη Θήβα και τη Λιβαδειά, φρουρώντας αυστηρά τις εισόδους και απαγορεύοντας ακόμη και την έξοδο των κατοίκων προς την Βοιωτία.»[6]

              

Στην αστυνόμευση, για λόγους προστασίας της δημόσιας υγείας, αναφέρεται και η Μαρία Κορασίδου. «Η «υγειονομική αστυνομία» μπορεί να οριστεί ως η διαδικασία εκείνη η οποία αναπτύσσεται από τη γέννηση του νεοελληνικού κράτους και στοχεύει στην προφύλαξη ή προστασία του πληθυσμού του από την αρρώστια μέσω της διάδοσης και επιβολής του κανόνα και του νόμου στο χώρο της υγείας, προδιαγράφοντας και συγκροτώντας με τον τρόπο αυτό, την έννοια της υγείας και επηρεάζοντας και διαμορφώνοντας τις πρακτικές εκείνες που μπορεί να την εγγυηθούν»[7].

Τρεις φράσεις από τα παραπάνω αποσπάσματα είναι χαρακτηριστικές που οιονεί μας συνδέουν με την σημερινή πραγματικότητα: «ὁ ἰατρὸς ἐνήργει ὡς ἀνωτέρα ἀρχὴ», «οι μεγάλες επιδημίες οδηγούν μοιραία σε μια αποδιοργάνωση της οικονομικής δραστηριότητας» και   «προστασία του πληθυσμού από την αρρώστια μέσω της διάδοσης και επιβολής του κανόνα και του νόμου στο χώρο της υγείας».

Η διαφορά στην αντιμετώπιση της πανδημίας του κορωνοϊoύ COVID-19 σε σχέση με τις πρακτικές αντιμετώπισης των πανδημιών κατά το παρελθόν, είναι η χρήση της τεχνολογίας και η παραβίαση (στο όνομα δημόσιας υγείας) των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, και η «πλανητική» διάσταση των περιοριστικών μέτρων. 

Κυβερνήσεις[8], η μία μετά την άλλη, επισήμως χρησιμοποιούν/χρησιμοποίησαν μέσα ψηφιακής επόπτευσης των πολιτών τους, ως όπλο στη μάχη κατά της εξάπλωσης του κορωνοϊού, τα χαρακτηρίζουν αναγκαία, αλλά επιβάλλονται χωρίς επαρκείς ρήτρες ελέγχου, χωρίς  πληροφορίες για την αποθήκευση και πιθανή διαγραφή των στοιχείων και είναι άγνωστο πως τα διαχειρίζονται οι  κρατικές υπηρεσίες. Στο όνομα της απειλής της νόσου, η τεχνολογία (ως έτοιμη από καιρό) λειτούργησε/λειτουργεί σε βάρος της ιδιωτικότητας, καταπατώντας προσωπικά δεδομένα. Ηλεκτρονικά βραχιόλια που στέλνουν σήμα για  την θέση μας ή/  την απομάκρυνση μας από την καραντίνα, εφαρμογές που ειδοποιούν αν ερχόμαστε σε επαφή με ύποπτο ή επιβεβαιωμένο κρούσμα, drones[9] για έλεγχο μετακινήσεων των υπό περιορισμό κατοίκων, έξυπνα τηλέφωνα και εφαρμογές (apps), πιστωτικές κάρτες, δορυφόροι, τεχνολογίες εντοπισμού και βιομετρικής πιστοποίησης ταυτότητας, κάμερες παρακολούθησης με δυνατότητα ταυτοποίησης, παρακολούθηση  κινητών τηλεφώνων χωρίς  δικαστική άδεια, υγειονομικά διαβατήρια.

Υπάρχει  η εκτίμηση (ή/ βεβαιότητα) πως η ψηφιακή επόπτευση για λόγους δημόσιας υγείας  μπορεί να χρησιμοποιηθεί ανά πάσα στιγμή στο μέλλον υπό την απειλή ενός πραγματικού ή φανταστικού κινδύνου και να ενταχθεί στην καθημερινότητα χωρίς ιδιαίτερες αντιδράσεις.

Τα ερωτήματα είναι σαφή. Διαφαίνεται μια εφιαλτική δυστοπία; Ανατέλλει ένας Οργουελικός κόσμος; Κινδυνεύουν οι ατομικές ελευθερίες από  την πανδημία που επιτρέπει στις κυβερνήσεις, υπό τον (πραγματικό) φόβο της αρρώστιας, να εφαρμόσουν ένα νέο μοντέλο διαχείρισης των κοινωνιών[10];

Σύμφωνα με τον καθηγητή Α. Μανιτάκη η νομιμότητα των μέτρων που ελήφθησαν στη χώρα μας  είναι δεδομένη. «Τα μέτρα απέβλεπαν στην προστασία δημόσιων αγαθών, της ζωής και της δημόσιας υγείας, η προστασία των οποίων από επιδημίες ή από λοιμούς και άλλες παρόμοιες διακινδυνεύσεις αποτελούσε ανέκαθεν τη μόνιμη και πρωταρχικής σημασίας φροντίδα κάθε διοίκησης και κάθε κράτους. Η νομοθεσία μας είναι γεμάτη από τέτοιες προβλέψεις. Ακόμα και στο ισχύον Σύνταγμά μας προβλέπονται και δικαιολογούνται ειδικά μέτρα προστασίας της δημόσιας υγείας από κάθε είδους διακινδυνεύσεις, στις οποίες συμπεριλαμβάνονται, βέβαια, και οι επιδημίες (βλέπε άρθρο 5 παρ. 5Σ και εξ αντιδιαστολής την ερμηνευτική δήλωση υπό την παρ. 5Σ του ίδιου άρθρου, καθώς και την παρ. 5 εδ. 2 του άρθρου 22Σ ερμηνευτική δήλωση, καθώς και ερμηνευτική δήλωση στα άρθρα 22 παρ. 4 και 5Σ ερμηνευτική δήλωση)[11]

Όμως η πραγματικότητα ξεπερνάει τη νομιμότητα[12]. Η κυριαρχία της οικονομίας επάνω στη πολιτική, μια πολιτική τάξη η οποία ασχολείται περισσότερο με την ανάπτυξη δεσμών με τα επιχειρηματικά συμφέροντα παρά με την εφαρμογή πολιτικών προγραμμάτων που ανταποκρίνονται στις ανησυχίες των απλών ανθρώπων[13], η χειραγώγηση της κοινής γνώμης[14]  και η ψευδαίσθηση της εθνικής[15] κυριαρχίας[16] δημιουργεί κλίμα ανησυχίας και για κάποιους τη βεβαιότητα  δημιουργίας  μιας «κοινωνίας της επιτήρησης»[17] (Μισέλ Φουκώ), ενός  ψηφιακού «πανοπτικού[18]» (Τζέρεμι Μπένθαμ) που θα επιτηρεί τις κινήσεις μας, τα φρονήματά μας και τις συμπεριφορές μας[19]. Αν σε όλα αυτά προστεθεί και η «εμπειρία» από την παγκόσμια καραντίνα, που θα έχει γίνει χωρίς αμφιβολία αντικείμενο μελέτης της συμπεριφοράς των πολιτών, πολλοί φοβούνται την έλευση ενός Λεβιάθαν[20] που θα «προστατεύει» τους πολίτες από τους κινδύνους. 

Μια νέα καθημερινότητα στο όνομα της προστασίας της υγείας με «διαμορφωτικό παράγοντα»[21] τον πραγματικό φόβο που προκαλεί η νόσος,  που  θα μας προετοιμάσει για μια «παγκόσμια διακυβέρνηση» όπως (φέρεται να) προτείνει(;!) ο Γ.Α.Παπανδρέου[22] αλλά και ο πρώην Βρετανός Πρωθυπουργός των Εργατικών Γκόρντον Μπράουν, που θα έχει [σ.σ η παγκόσμια διακυβέρνηση] προσωρινό χαρακτήρα, προκειμένου να αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά η πανδημία του κορωνοϊού.[23]

Υπάρχει απάντηση σε όλα αυτά; Η ιστορία έδειξε πως, μετά το χτύπημα των Δίδυμων Πύργων την 11η Σεπτεμβρίου 2001, τα έκτακτα μέτρα μετατράπηκαν σε μεγάλο βαθμό σε νέα κανονικότητα, που  θεμελιώθηκε στην προτεραιοποίηση της δημόσιας ασφάλειας (από την τρομοκρατία). Μετά και το «χτύπημα» του κορωνοϊού τα έκτακτα μέτρα  μπορεί να μετατραπούν, σε μεγάλο βαθμό, σε νέα κανονικότητα που θα θεμελιωθεί στην προτεραιοποίηση της δημόσιας ασφάλειας (από την πανδημία). 

Τα κόμματα στέκονται αμήχανα, μπροστά στις εξελίξεις και στις ανατροπές που έφερε/ θα φέρει η πανδημία, έχοντας ως πρώτο  μέλημα (και σωστά) την επερχόμενη ύφεση και την απορρύθμιση της εργασίας. 

Στην δημόσια συζήτηση όμως θα πρέπει να ενταχθεί και η απειλή από την μην ελέγξιμη έως επικίνδυνη για τη δημοκρατία χρήση της τεχνολογίας[24].  

 * Ο Αλέξανδρος Μαυρικάκης είναι οικονομολόγος MSc 

---

[1] Ο Χαμουραμπί (1948-1905 π.Χ.) ήταν ο πρώτος που καθόρισε την ιδέα των αστικών και ποινικών ευθυνών των ιατρών. Σύμφωνα με τον Διόδωρο το Σικελιώτη στην Αίγυπτο κατά τις πολεμικές περιόδους ή κατά την διάρκεια ταξιδιών οι ασθενείς θεραπευόταν δωρεάν. Στην αρχαία Ελλάδα η πόλη κράτος παρείχε στους πολίτες δωρεάν ιατρική θεραπεία-στο έργο «Σφήκες» του Αριστοφάνη είναι ο μισολιπόθυμος Λάμαχος που ζητάει έναν δημόσιο χειρούργο. Και στο Βυζάντιο στα μεγάλα αστικά και μοναστικά κέντρα της αυτοκρατορίας ιδρύονται "ξενώνες" για τη νοσηλεία ασθενών, που  κυρίως ανήκαν στα μεσαία και κατώτερα κοινωνικά στρώματα. 

[2] C.Cipola, H Οικονομική Ιστορία της ανθρωπότητος, Παπαζήση.

[3]  Θεοδώρου, Σαρρής, Σούλης, Συστήματα Υγείας, Παπαζηση.

[4] Η ασθένεια (έλλειψη σθένους, disease) καθορίζεται κοινωνικά, δηλαδή είναι η κοινωνία που καθορίζει ποιός είναι ασθενής και όχι το άτομο (Τούντας) σε αντίθεση με την αρρώστια (illness) που εκφράζει την υποκειμενική εμπειρία της νόσου.

[5] Η καραντίνα που επιβλήθηκε και στην Κολομβία, με στόχο τον περιορισμό της εξάπλωσης του κορωνοϊού, φαίνεται πως έκανε τους φτωχούς κατοίκους, ακόμη φτωχότερους. Άνθρωποι που μένουν σε παραγκουπόλεις και στις πιο φτωχές συνοικίες των πόλεων, κρεμούν κόκκινες σημαίες στα σπίτια τους, για να δείξουν πως πεινούν.

[6] Κώστας Π. Κωστής, Στον καιρό της Πανώλης, Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης 

[7] Μαρία Κορασίδου, Όταν η Αρρώστια Απειλεί,   Τυπωθήτω.

[8] Σύμφωνα με δημοσιογραφικές πληροφορίες: Κατ’ εντολή της κυβέρνησης του ΚΚΚίνας, οι κάτοικοι των πληγεισών από την πανδημία περιοχών χρησιμοποιούν μία εφαρμογή στα κινητά τους, που αυτομάτως τους «μαρκάρει» σε χρωματικές βαθμίδες και σε επίπεδα επικινδυνότητας για τον Covid-19. Στο Χονγκ Κονγκ οι τοπικές αρχές υποχρεώνουν όσους φτάνουν από εστίες της πανδημίας στην κινεζική ενδοχώρα και άπαντες από το εξωτερικό να φορούν ένα ηλεκτρονικό βραχιόλι. Στη Ρωσία  υπολογίζεται ότι βρίσκονται ήδη σε λειτουργία  κάμερες παρακολούθησης, με δυνατότητα ταυτοποίησης και επόπτευσης για την τήρηση της καραντίνας. Στο Ισραήλ χωρίς κοινοβουλευτική έγκριση και στο όνομα της πανδημίας, η υπηρεσιακή κυβέρνηση υπό Μπενιαμίν Νετανιάχου αποφάσισε να δώσει (και επισήμως) «λευκή επιταγή» στις υπηρεσίες εσωτερικής ασφάλειας, την περιώνυμη Σιν Μπετ, να παρακολουθούν τα κινητά των πολιτών, χωρίς καν δικαστική άδεια. Τη συνεργασία με τις εταιρείες τηλεπικοινωνιών διερευνά και η κυβέρνηση στη Βρετανία, που μετά την αρχική απραξία της έναντι της πανδημίας τώρα υιοθετεί το ένα μετά το άλλο μέτρα περιορισμού εξάπλωσης του κορωνοϊού -αν και, σύμφωνα με το Business Insider, δείχνει να ενδιαφέρεται περισσότερο για συγκεντρωτικά στοιχεία ως προς την ανάπτυξη μοντέλων για τις μετακινήσεις του πληθυσμού. Στη Νότια Κορέα, οι τραπεζικές πιστωτικές κάρτες μετατράπηκαν σε τσιπ εντοπισμού. Όποιος είχε νοσήσει, ήταν αναγκασμένος να εγγραφεί σ’ έναν ζωντανό διαδραστικό χάρτη. Μέσω των συναλλαγών του, οι κινήσεις του κοινοποιούνταν, ώστε να αποφεύγεται ο συγχρωτισμός άλλων μαζί του. Στην Πολωνία, η κυβέρνηση δημιούργησε την εφαρμογή Home Quarantine. Όσοι είχαν ταξιδέψει το προηγούμενο διάστημα στο εξωτερικό, ήταν υποχρεωμένοι να αναρτούν κάθε μισή ώρα μία φωτογραφία τους που αποδείκνυε ότι βρίσκονταν στο σπίτι. Η Ρουμανία προώθησε ένα ακόμα πιο εξελιγμένο ηλεκτρονικό «βραχιολάκι». Η συσκευή δεν περιορίζεται στο GPS και στον εντοπισμό αυτού που το φοράει, αλλά και στην εκπομπή ιατρικών δεδομένων.

[9] Το Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο της Γαλλίας απαγόρευσε στις αρχές του Παρισιού να χρησιμοποιούν drones για να διασφαλίζουν ότι οι πολίτες συμμορφώνονται με τις οδηγίες για τον κορωνοϊό Πηγή: www.lifo.gr

[10] Ο πρόεδρος του Ελ Σαλβαδόρ Μπουκέλε εκμεταλλεύεται τον κορωνοϊό για να κάνει ένα "λευκό πραξικόπημα" συλλαμβάνοντας όποιον παραβιάζει την καραντίνα, εκβιάζει το κοινοβούλιο και μετατρέπει τις φυλακές σε στρατόπεδα συγκέντρωσης παραβιάζοντας κάθε δικαίωμα αναγκάζοντας την  Ύπατη Αρμοστής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ Μπατσελέτ να προειδοποιήσει πως «τα κράτος δικαίου και η συνταγματική τάξη υπονομεύονται στο Ελ Σαλβαδόρ ζητώντας από τις αρχές της χώρας να εξετάσουν τυχόν παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων».

[11] Βλπ συνέντευξη LIFO.

[12] Πανίσχυρη όμως είναι και η συνταγματική αυταπάτη, δηλαδή η ιδέα ότι αρκεί να υπάρχει σύνταγμα και όλα τα ζητήματα ρυθμίζονται (Κορνήλιος Καστοριάδης).  

[13] C.Crouch, Μεταδημοκρατία, Εκκρεμές.

[14]LIPPMANN WALTER, Κοινή Γνώμη, Κάλβος: «Επειδή το αληθινό περιβάλλον είναι καθ ολοκληρία πολύ μεγάλο πολύ σύνθετο και πολύ φευγαλέο για άμεση γνωριμία[…]  Καθένας μας ζει σε ένα μικρό τμήμα της γήινης  επιφάνειας, κινείται  σε ένα μικρό κύκλο και από τα γνώριμά του πράγματα ελάχιστα μόνο γνωρίζει καλά.».

[15] O K.Καστοριάδης στο «Η άνοδος της ασημαντότητας» γράφει: «Σήμερα υπάρχουν όλο και λιγότερο «εθνικές» οικονομίες με την παραδοσιακή έννοια».  

 

[16] Ο Άντονι Γκίντενς στο «Ο κόσμος των ραγδαίων αλλαγών» (Μεταίχμιο) γράφει πως οι ριζοσπάστες πιστεύουν πως: «η εποχή του εθνικού κράτους έχει τελειώσει». Σύμφωνα με την κ. Μέρκελ «τα εθνικά κράτη θα πρέπει σήμερα να είναι έτοιμα να παραχωρήσουν μέρος της εθνικής κυριαρχία τους. Όλα αυτά όμως φυσικά μέσα σε ένα οργανωμένο πλαίσιο»(Δηλώσεις Νοέμβριος 2018).

[17] Βλπ και το «Αυτοκρατορία» των Hart και Negri (scripta).

[18]Το Πανοπτικό είναι τύπος κτιρίου- φυλακής που σχεδιάστηκε από τον Άγγλο φιλόσοφο και κοινωνιολόγο Τζέρεμι Μπένθαμ το 1785. Η ιδέα του σχεδιασμού επιτρέπει την συνεχή επίβλεψη (-opticon) όλων ( pan-) των κρατουμένων.

[19] H πρόεδρος της Βουλής κ. Αννα Ψαρούδα - Μπενάκη, ακολουθούμενη και από τα άλλα μέλη του προεδρείου ανακοίνωσε στον νέο Πρόεδρο της Δημοκρατίας, τον κ. Κάρολο Παπούλια το αποτέλεσμα της ψηφοφορίας της Βουλής και κατά την προσφώνηση είπε και τα εξής:  «Αναλαμβάνετε, κ. Πρόεδρε, την Προεδρία της Δημοκρατίας, για μία πενταετία, όπου θα σημειωθούν σημαντικά γεγονότα και εξελίξεις: H ευρωπαϊκή ενοποίηση θα προωθηθεί με την ψήφιση ενδεχομένως και της Συνταγματικής Συνθήκης, τα εθνικά σύνορα και ένα μέρος της εθνικής κυριαρχίας θα περιορισθούν χάριν της ειρήνης, της ευημερίας και της ασφάλειας στη διευρυμένη Ευρώπη, τα δικαιώματα του ανθρώπου και του πολίτη θα υποστούν μεταβολές, καθώς θα μπορούν να προστατεύονται αλλά και να παραβιάζονται από αρχές και εξουσίες πέραν των γνωστών και καθιερωμένων και πάντως η Δημοκρατία θα συναντήσει προκλήσεις και θα δοκιμαστεί, ενδεχομένως, από νέες μορφές διακυβέρνησης» (Εφημερίδα Καθημερινή, 10/2/2005).

[20] Το «Λεβιάθαν» είναι το σπουδαιότερο σύγγραμμα του Τόμας Χομπς, το οποίο δημοσιεύτηκε το 1651. Το όνομα του βιβλίου πηγάζει από το βιβλικό Λεβιάθαν που κατά την Παλαιά Διαθήκη ήταν ένα πελώριο κήτος. Ο Λεβιάθαν αναλαμβάνει την προστασία των πολιτών από εξωτερικούς και εσωτερικούς παράγοντες, μέσω του στρατού και της αστυνομίας. Άλλο σημαντικό καθήκον είναι επίσης η προστασία των πολιτών από τον ίδιο τον Λεβιάθαν. Από αυτήν την ιδέα πηγάζει το Σύνταγμα ως αυτοπεριορισμός της εξουσίας.

[21]  Κώστα Γουλιάμου, Πρύτανη Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου Κύπρου» Κορωνοϊός: Η κουλτούρα του φόβου», (Πηγή GrTime).

[22]   Δηλώσεις του ΓΑΠ από το Χανιά News, 15/3/20 : «Μένουμε σπίτι – Δουλεύουμε όσοι μπορούμε λαμβάνοντας υπόψη τις νέες συνθήκες και στεκόμαστε αρωγοί σε όσους βρίσκονται εκτός εργασίας, είτε λόγω ανεργίας είτε προσωρινά λόγω μέτρων. Αξιοποιούμε το χρόνο δημιουργικά, για προβληματισμό και σκέψη. Γιατί την επόμενη μέρα, μετά το τέλος της κρίσης, ο κόσμος θα έχει αλλάξει ριζικά. Ήδη αποδεικνύεται η σημασία της επένδυσης στη δημόσια υγεία, η ανάγκη πρόνοιας για τους πιο ευάλωτους, η αξία ενός αποτελεσματικού επιτελικού κράτους, αλλά και μια νέα, δημοκρατική, συνεργατική και αλληλέγγυα, σχέση πολίτη – παγκόσμιας διακυβέρνησης. Καθένας μας θα έχει μεγαλύτερη ανάγκη τον άλλον. Και εμείς θα πρέπει να είμαστε έτοιμοι γι’ αυτό. Μπορούμε από αυτήν τη δοκιμασία να βγούμε πιο δυνατοί».  

[23] Όπως μεταδίδει ο βρετανικός Independent, σύμφωνα με τον κ.Μπράουν, ένας τέτοιος οργανισμός παγκόσμια διακυβέρνηση θα μπορούσε να αντιμετωπίσει την εξάπλωση του ιού, να συντονίσει την παραγωγή και τη διανομή βασικού ιατρικού και άλλου εξοπλισμού και να βοηθήσει στην αντιμετώπιση του οικονομικού αντίκτυπου από την πανδημία. (Πηγή Εconomy today, 27/3/20).

[24] «Δύο μικρές «έξυπνες» συσκευές που φοριούνται στο σώμα, ένα επίθεμα (τσιρότο) και ένα δαχτυλίδι χεριού, που ανέπτυξαν ερευνητές στη Νότια Κορέα και στις ΗΠΑ, αντίστοιχα, προορίζονται ως νέα «όπλα» για την έγκαιρη διάγνωση συμπτωμάτων της νόσου Covid-19….Επειδή τα στοιχεία μπορούν να σταλούν διαδικτυακά και στις υγειονομικές Αρχές, εάν το επίθεμα φοριέται από άτομο που βρίσκεται σε επιβεβλημένο 14ήμερο κατ’ οίκον περιορισμό, οι Αρχές έχουν τη δυνατότητα να ενημερωθούν άμεσα για τυχόν εκδήλωση Covid-19» (Πηγή ingr)

Ο ΛΟΙΜΟΣ ΤΟΥ 1592-1595 ΣΤΟΝ ΧΑΝΔΑΚΑ: ΣΧΟΛΙΑ ΚΑΙ ΣΚΕΨΕΙΣ

Του Αντώνη Σπ. Βασιλάκη*

Η πανδημία του κορονοϊού ήταν αφορμή να αναστοχαστούμε ανάλογες περιπτώσεις στην ιστορία μας. Σε προηγούμενο σημείωμα σχολιάσαμε τον λοιμό του 430 π.Χ. στην Αθήνα, στον οποίο πέθανε ο Περικλής. Τον λοιμό, που ήταν πανδημία τυφοειδούς πυρετού, όπως έδειξε η ανάλυση των νεκρών σε ομαδικό τάφο 150 ατόμων στον Κεραμικό περιγράφει ο ιστορικός Θουκυδίδης.

Στη σημερινή παρουσίαση θα αναφερθώ στον λοιμό, ακριβέστερα στην πανώλη του 1592-1595 στον Χάνδακα. Πήγες για το θανατικό αυτό αποτελούν ένα πεζό κείμενο, η «Κρητική Διήγησις για το μεγάλο θανατικό από πανόκλα του 1592-1595» και οι αναφορές των Βενετών αξιωματούχων,  ιδιαίτερα η έκθεση του διοικητή του Χάνδακα Φίλιππου Πασκουαλίγου, που σώζεται στα αρχεία της Βενετίας.

Α. Η «Κρητική διήγηση για το θανατικό». Το «Μεγάλον θανατικόν από πανόκλα (1592-1953). 

Ο ανώνυμος συγγραφέας δίνει σε πεζό λόγο ένα σύντομο χρονικό του λοιμού («πανόκλα και καρμπά») στον Χάνδακα τονίζοντας ότι: «Ταύτα εισί τα γεννήματα της αμαρτίας». Η «Διήγηση» γράφτηκε πιθανόν μετά τον Αύγουστο του 1593, όταν το θανατικό είχε υποχωρήσει και δεν αναφέρει την επανεμφάνιση του τα επόμενα χρόνια . 

Τα χρονικά ορόσημα του λοιμού, κατά τη «Διήγησιν», ήταν οι μέρες του Πάσχα 1592 (τέλος Μάρτιου) και ο Δεκαπενταύγουστος του επόμενου χρόνου 1593. Η Διήγησις δίνει πολλές λεπτομέρειες για το θανατικό, που επιβεβαιώνονται από την αρχειακή έρευνα (βλέπε παρακάτω), αλλά τα χρονικά ορόσημα είναι συμβολικά: Θέλει να τονίσει τη σχέση του Θεού με τους πιστούς: ο λοιμός χτύπησε τη Μεγαλοβδόμαδα (Πάθη του Χριστού) και σταμάτησε με τη μεσιτεία της Παναγίας ενάμιση χρόνο μετά.

Περιγράφεται ο αποκλεισμός της πόλης μέσα στα τείχη και ο εγκλεισμός των κατοίκων μέσα στα σπίτια. Η αγορά των αγροτικών προϊόντων που ήταν στο φόρο (=αγορά), στο κέντρο της πόλης μεταφέρθηκε στην Πύλη του Ιησού (Καινούργια Πόρτα). Το πολύ δημοφιλές πανηγύρι της Αγίας Αικατερίνης δεν γιορτάστηκε. Πέθαναν γιατροί και ιερείς, οι νεκροί έμεναν άταφοι, γίνονταν κλοπές στα σπίτια. Ο θάνατος δεν έκανε διακρίσεις: πέθαναν ποβολάνοι (κάτοικοι της πόλης) πολλοί, πλούσιοι και πένητες. Αναφέρει τη διάσωση της πόλης από επίθεση των Τούρκων, αλλά δεν επιβεβαιώνεται από τα αρχεία.

Β. Η πανώλη του 1592-1595 στην αρχειακή έρευνα.

Ο λοιμός ήρθε στο φως, με όλες τις λεπτομέρειές του, από έρευνα στα κρατικά αρχεία της Βενετίας. Βασικές πηγές πληροφοριών είναι το αρχείο του Δούκα της Κρήτης και η αλληλογραφία των αξιωματούχων της πόλης με τη Γερουσία. Ο διοικητής του Χάνδακα Φίλιππος Πασκουαλίγος περιέγραψε σε αναφορές του κάθε λεπτομέρεια της πανώλης. Η πανδημία της πανούκλας, μαζί με τα διαλείμματα ύφεσης, είχε διάρκεια περίπου 4 χρόνια. 

1. Το χρονικό του λοιμού

1592, Ιανουάριος 28.   Ένα καράβι έφερε το θανατικό από την Πόλη, με φορέα τον ναύτη Λορέντζο, που πέθανε λίγες μέρες μετα την άφιξή του, ενώ μεταφερόταν στο Λοιμοκαθαρτήριο. Πέθαναν και τρία μέλη της οικογένειας του. Κανένα άλλο κρούσμα δεν παρουσιάστηκε για ενάμιση μήνα (ή δυο μήνες).

Μάρτιος, τελευταίο δεκαήμερο. Αναπάντεχα, τη Μεγαλοβδόμαδα και πριν προλάβουν να ληφθούν μέτρα, το θανατικό έπληξε βαριά την πόλη. Οι στρατώνες του Αγίου Γεωργίου (κτίριο Νομαρχίας), του Αγίου Ανδρέα (στον ομώνυμο παραθαλάσσιο προμαχώνα) και του Δερματά (στην περιοχή της ομώνυμης πύλης), ήταν η αρχικές εστίες. Ταχύτατα εξαπλώθηκε στην περιοχή του Κατσαμπά, 1 χλμ. ανατολικά από την πόλη και γρήγορα μέσα στην τειχισμένη πόλη, που ο πληθυσμός της αποδεκατίσθηκε ανελέητα. 

Μάιος, τελευταίο δεκαήμερο.  Επί 50 μέρες οι νεκροί έφταναν τους 50 την ημέρα. 100 σπίτια της πόλης απομονώθηκαν ως μολυσμένα.  Γρήγορα η αρρώστια μεταδόθηκε στην ύπαιθρο του διαμερίσματος.

Ιούνιος, δεύτερο δεκαήμερο.  Ο Χάνδακας έχει σχεδόν ερημώσει. Όσοι είχαν γλιτώσει κατέφυγαν στην ύπαιθρο, όπου όμως ο λοιμός είχε επίσης εξαπλωθεί σε 80 χωριά.

Ιούνιος, τελευταίο δεκαήμερο. Άρχισε η σταδιακή μείωση των θανάτων, η αργή αποκατάσταση της ζωής στην πόλη και η μερική άρση των περιορισμών. Στο εξής ο λοιμός θα αυξομειώνεται με υφέσεις και εξάρσεις. Οι περίοδοι ύφεσης δεν αρκούσαν πολύ, αλλά τα κρούσματα δεν αυξάνονταν.

Αύγουστος, τελευταίο δεκαήμερο. Εμφανίστηκαν λίγα νέα κρούσματα την ύπαιθρο και σημειώθηκαν σποραδικοί θάνατοι στην πόλη και στην ύπαιθρο. Πέντε μήνες πέρασαν με λίγα κρούσματα.

1593, Φεβρουάριος. Τα κρούσματα στην πόλη είναι λίγα και παρουσιάζονται κάθε 8, 10 ή 15 μέρες.  Στην ύπαιθρο υπάρχουν ακόμη απομονωμένα χωριά. Ο λοιμός είναι ακόμη εδώ.

Απρίλιος 16. Τη Δευτέρα του Πάσχα, ύστερα από 44 μέρες  απόλυτης υγείας, η πόλη «απελευθερώθηκε» και αποκαταστάθηκαν οι επικοινωνίες.  

Αύγουστος. Μετά από 73 μέρες απουσία του το θανατικό εισέβαλε και πάλι στην πόλη. 2- 5 άτομα προσβάλλονταν καθημερινά και ο θάνατος εμφανιζόταν κάθε 2-3 μέρες. Λίγα κρούσματα εμφανίστηκαν και στην ύπαιθρο. Στο τέλος του μήνα έπαυσε κάθε εμφάνιση της επιδημίας, αποκαταστάθηκαν οι επικοινωνίες και οι κάτοικοι της πόλης επέστρεψαν στα σπίτια τους.

Νοέμβριος. Η πόλη ξαναμολύνθηκε, ενώ νέα θύματα παρουσιάστηκαν στην ύπαιθρο. Η νόσος παίζει κρυφτούλι, από χωριό σε χωριό, το ένα απελευθερώνεται για να μολυνθεί κάποιο άλλο, αλλά η ένταση δεν είναι μεγάλη, μέχρι το καλοκαίρι του 1594. 

1594, καλοκαίρι. Όλα έδειχναν ότι η πανούκλα είχε εξασθενήσει. Τα χωριά ελευθερώνονταν το ένα μετά το άλλο. Τα κρούσματα στην πόλη είναι αραιότερα και όχι θανατηφόρα (ένα κάθε 3, 6 ή 8 μέρες).  

Αύγουστος. Στα τέλη του μήνα η πόλη έχει υποδεχτεί πάλι τους κάτοικους και το Λαζαρέτο είχε αδειάσει από άρρωστους.

Οκτώβριος, 20. Μετά από 111 μέρες χωρίς επιδημία στην πόλη και στα περισσότερα χωριά της υπαίθρου, κοινοποιήθηκε η απελευθέρωση τους. Λιτανείες που έγιναν από τους κληρικούς, Έλληνες και Λατίνους, και ξεσπάσματα χαράς και ανακούφισης του λαού συνόδεψαν την τελετή της αποκατάστασης της υγείας.

1595, Μάρτιος.  Νέα, λίγα όμως, κρούσματα της πανούκλας στην πόλη και στην ύπαιθρο. Μέχρι το καλοκαίρι η κατάσταση εκτονώθηκε. 

Σεπτέμβριος. Η πόλη και η ύπαιθρος βρίσκονται σε άριστη κατάσταση υγείας. 

                                                                                                         

2.  Τα συμπτώματα και η ταυτότητα της αρρώστιας

Τα αρχικά συμπτώματα ήταν μελανά οιδήματα πάνω από τον μηρό και στο υπογάστριο, κηλίδες ιώδους απόχρωσης σε όλο το σώμα και πρηξίματα στο λαιμό και πίσω από τα αυτιά. Απέτυχαν να διαγνώσουν την ασθένεια, τα οιδήματα αποδόθηκαν σε κόπωση και θεωρήθηκαν ως «άνθρακας = κακοήθες απόστημα», κακό σπυρί, τις κηλίδες απέδωσαν σε σηψαιμία, τα οιδήματα στο λαιμό αποδόθηκαν σε λαιμόπονο και των αυτιών σε παρωτίδες.  Από τα τέλη Μαρτίου με τη μεγάλη έξαρση, τα συμπτώματα αλλάξαν, αναθεώρησαν την αρχική διάγνωση και την προσδιόρισαν ως πανώλη, που ήταν γνωστή από το παρελθόν. 

3 Τα μέτρα αντιμετώπισης. 

α.  Κατασκευή παραπηγμάτων ως πρόχειρων νοσοκομείων 

-  Η πανώλης προκάλεσε πανικό στον Χάνδακα και βρήκε απροετοίμαστο τον πληθυσμό και τις αρχές.  Το Λοιμοκαθαρτήριο (Λαζαρέτο) είχε εγκαταλειφθεί από το λοιμό του 1522 και τα μέτρα προφύλαξης είχαν ξεχαστεί. Μέχρι να αποκαταστήσουν το Λοιμοκαθαρτήριο χρειάστηκε να κατασκευάσουν παραπήγματα δίπλα στους στρατώνες, στο Λαζαρέτο και στο φρούριο του Αγίου Δημητρίου (σήμερα Ανάληψη-Καπετανάκειο). Για τα παραπήγματα χρησιμοποίησαν την ξυλεία που προοριζόταν για τη ναυπήγηση των γαλερών και την επισκευή των τειχών.

β. Αποκλεισμός της πόλης, απομόνωση σπιτιών και περιοχών που μολύνθηκαν, και του στρατού. Θανατικό, κλοπές, απολυμάνσεις.

- Στις πύλες τοποθετήθηκαν ειδικές φρουρές και υγειονομικοί υπεύθυνοι, αλλά δεν λειτούργησαν ικανοποιητικά: οι φρουρές αποδείχτηκαν ανεπαρκείς, ο πληθυσμός τις εξαπατούσε και μπαινόβγαινε, οι υπεύθυνοι εγκατέλειπαν τη θέση τους για να πάνε στα σπίτια τους.  Ορίστηκαν 8 ειδικοί προβλεπτές ένας σε κάθε καστελανία για τον έλεγχο της επιδημίας στην ύπαιθρο. Η αποτελεσματικότητα ήταν μέτρια. Πολλά χωριά δεν γλίτωσαν το θανατικό.

-  Πέθαναν πολλοί κουρείς και νεκροθάφτες, απαραίτητοι οι πρώτοι για τις αφαιμάξεις, οι δεύτεροι για την ταφή των νεκρών. Πέθαναν γιατροί, απαραίτητοι για την ίαση των ασθενών και την παροχή φαρμάκων, που και αυτά παρουσίασαν έλλειψη. Πέθαναν φουρνάρηδες και μυλωνάδες, και ο εφοδιασμός του λαού με ψωμί παρουσίασε προβλήματα. Μειώθηκαν τα τρόφιμα αφού οι χωρικοί και οι φεουδάρχες αρνούνταν να εφοδιάσουν την πόλη με το φόβο της μόλυνσης από την επαφή.

- Έλειψε ο ρουχισμός και ξαναφορούσαν τα μολυσμένα ρούχα. Έκλεβαν και ξαναχρησιμοποιούσαν μολυσμένα αντικείμενα. Φοβόταν να μπουν στο Λοιμοκαθαρτήριο και όσοι έμπαιναν δραπέτευαν παρά τις αυστηρές ποινές. αναγκάστηκαν να διατάξουν εγκλεισμό στα σπίτια και υποχρεωτική απολύμανση στα σπίτια  από ειδικά συνεργεία με χρήση πίσσας, θειαφιού και αρωματικών ουσιών. 

4. Οι αντίκτυποι στη δημόσια ζωή

Σταμάτησαν οι εργασίες στις οχυρώσεις, αφού οι χωρικοί δεν έρχονταν για τις αγγαρείες τους και η ξυλεία χρησιμοποιήθηκε για την κατασκευή παραπηγμάτων ως πρόχειρων νοσοκομείων. Ήταν αδύνατη η επάνδρωση των γαλερών καθώς και η επισκευή και ναυπήγηση τους λόγω έλλειψης εργατικού δυναμικού. Οι δημόσιες υπηρεσίες σχεδόν σταμάτησαν να λειτουργούν λόγω του θανάτου των περισσοτέρων υπαλλήλων της διοίκησης  και στην καγκελαρία επικράτησε αταξία. 

5. Τα οικονομικά και δημοσιονομικά προβλήματα

Η Επιδημία σταμάτησε το εξαγωγικό και εισαγωγικό εμπόριο. Δεν έρχονταν πλοία να αγοράσουν το περίφημο κρητικό κρασί και οι φεουδάρχες το 1592 αντί για κρασί έκαναν τα σταφύλια σταφίδες. Το δημόσιο ταμείο στερήθηκε βασικά έσοδα από τους δασμούς και τους φόρους: πέθαναν οι ενοικιαστές των φόρων, και οι υπόχρεοι φόρου κάτοικοι της πόλης κατέφυγαν στην ύπαιθρο. Μειώθηκαν ή δεν εισπράττονταν οι φόροι: της «πόρτας», της «μεσιτείας», των «δερμάτων», της λιανικής πώλησης κρασιού, των «φρούτων», του «λαδιού», των «σφαχτών» και του «ψαρέματος» (οι ψαράδες πέθαναν και το ψάρεμα απαγορεύτηκε στο λιμάνι και γύρω από την Ντία.

Η συρρίκνωση των εσόδων και η αλματώδης αύξηση των εξόδων συνδυασμένη με την καθυστέρηση της οικονομικής βοήθειας από τη Μητρόπολη, δημιούργησε πρωτοφανή οικονομική κρίση. Ο Χάνδακας ξόδεψε βασικά αποθέματα, όπως την ξυλεία για τις γαλέρες που χρησιμοποιήθηκε στην κατασκευή των παραπηγμάτων. Για την αντιμετώπιση των αναγκών της επιδημίας (πληρωμή μισθών των νεκροθαφτών, των κουρέων και των στρατιωτών, αγορά φαρμάκων, εφοδίων και τροφίμων) ξοδεύτηκαν 60.000 χρυσά δουκάτα από το ταμείο των σιτηρών και το ταμείο εξοπλισμού των γαλερών. Το δημόσιο δανείστηκε 15.000 δουκάτα από τους ευγενείς, που δεν επιστράφηκαν.

6. Οι ανθρώπινες απώλειες.

Στην πόλη πέθαναν 8.600 (ο μίσος πληθυσμός) και στην ύπαιθρο 5.300 (το ένα δέκατο του πληθυσμού). Συνολικά 13.900, αλλά πιθανόν η μείωση σε όλο το διαμέρισμα άγγιξε  τις 17.000. Ο πληθυσμός της πόλης αναπληρώθηκε από κατοίκους της υπαίθρου που μετοίκισαν σ’ αυτήν με την παροχή οικονομικών και κοινωνικών κινήτρων (απαλλαγή από φόρους και αγγαρείες και κοινωνική άνοδο). 

Απόσπασμα από την έκθεση του Φίλιππου Πασκουαλίγου:

… «Στις αρχές του Μάη άναψε το θανατικό σαν πυρκαγιά στους στρατώνες του Αγίου Γεωργίου και του Αγίου Ανδρέα. Στους στρατώνες του Δερματά και του Ιησού το θανατικό σημείωσε τέτοια πρόοδο ώστε αναγκάστηκα να ορίσω 4 στρατιώτες για να θάβουν εκείνους που πέθαιναν από τους λόχους των και να καθαρίζουν τους στρατώνες. Μα όσοι διοριζότανε στην υπηρεσία αυτή τόσοι πέθαιναν αμέσως. Γι’ αυτό ο πανικός στο στρατό μεγάλωνε και οι προσπάθειές μου για να βρίσκω νέους στρατιώτες διπλασιαζότανε. Μεγάλη δυσκολία συναντούσα επίσης για να βρω κουρείς που τους χρησιμοποιούσα αποκλειστικά για να κάνουν αφαιμάξεις στους αρρώστους”…

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Η γνώση του παρελθόντος μπορεί να βοηθήσει την αντιμετώπιση προβλημάτων του παρόντος και του μέλλοντος. Οι ανθρώπινες κοινότητες σε όλες τις βαθμίδες οργάνωσης πρέπει να είναι έτοιμες για όλα. Οι επιδημίες ούτε έπαψαν 3000 χρόνια τώρα, ούτε θα πάψουν να πλήττουν την ανθρωπότητα. Κι αν στο παρελθόν είχαν δικαιολογία την άγνοια και την έλλειψη γνώσεων και εμπειρίας, αυτό είναι ανεπίτρεπτο στην εποχή του διαστήματος, της επιστημονικής και τεχνολογικής έρευνας των μικροβίων, των παρασίτων, των ιών και των βακτηρίων. 

Ο βιασμός της φύσης από τον αλόγιστο άνθρωπο και το κεφάλαιο φέρνει την εκδίκηση της. Οι παλιοί απέδιδαν τις επιδημίες σε τιμωρία από το Θεό για τις αμαρτίες των ανθρώπων. Δεν είχαν άδικο, μόνο που στη θέση του Θεού να βάλομε τη φύση, που μας εκδικείται αλλά εμείς δεν μαθαίνομε. 

* Ο Αντώνης Σπ. Βασιλάκης είναι αρχαιολόγος

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΊΑ

Μιχάλης Περάνθης (επιμ.), «Μεγάλον θανατικόν από πανόκλα (1592)», Ελληνική Πεζογραφία – 1453 έως σήμερα. Τόμος Πρώτος, Εκδόσεις Περάνθη, Αθήνα 1967, σ. 145.

Στυλιανός Αλέξιου, Το Κάστρο της Κρήτης και η ζωή του τον ΙΣΤ’ και ΙΖ’ αιώνα , Κρητικά Χρονικά 19, 1965, 175-7.

Θεοχάρης Ε. Δετοράκης, «Η πανώλης εν Κρήτη. Συμβολή εις την ιστορίαν των επιδημιών της νήσου», Επιστημονική Επετηρίς Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών 21 (1970-1971) σ. 118-136.

Γιώργος Κεχαγιόγλου (επιμ.), Πεζογραφική ανθολογία. Αφηγηματικός γραπτός νεοελληνικός λόγος. Βιβλίο πρώτο: Από τα τέλη του Βυζαντίου ώς τη Γαλλική Επανάσταση, ΑΠΘ, Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών (Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη), Θεσσαλονίκη 2001, σ. 236-237.

Υπουργείο Παιδείας, Έρευνας και Θρησκευμάτων, ΚΕΝΤΡΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ: «Πρόσθετο ψηφιακό υλικό για τη διδασκαλία της Ελληνικής Γλώσσας: Ψηφιοποίηση Αρχείου Γεωργακά».

Ολυμπία Τσαρουχά, «Εισαγωγή» (για το έργο Μεγάλον θανατικόν από πανόκλα).

Τασούλα Μ. Μαρκομιχελάκη, Εδώ, εις το Κάστρον της Κρήτης... Ένας λογοτεχνικός χάρτης του βενετσιάνικου Χάνδακα [Νέα Ελληνική Φιλολογία 7], University Studio Press, Θεσσαλονίκη 2015, 187-91.

Αντωνία Μαρμαρέλη-Δρακάκη, «Ο λοιμός του 1592-1595 στο Χάνδακα», Πεπραγμένα Ζ΄ Διεθνούς Κρητολογικού Συνεδρίου, τ. Β2, Ιστορική και Λαογραφική Εταιρεία Ρεθύμνης, Ρέθυμνο 1995, σ. 549-564.

Δημήτρη Χ. Σάββα, Η πανούκλα και ο Άγιος Χαράλαμπος, ΠΑΤΡΙΣ 11/02/2013.

Η ΠΟΛΗ ΣΕ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΕΚΤΑΚΤΗΣ ΑΝΑΓΚΗΣ

Του Σήφη Φανουράκη*

Ένα «τυχαίο» γεγονός, όπως η εμφάνιση ενός «φονικού» ιού, μας επιτρέπει να εξετάσουμε τι συμβαίνει στις ανθρώπινες κοινωνίες σε μια περίοδο κρίσης· μας αποκαλύπτει μια κατάσταση που εγκαθιστά τον φόβο και τον πανικό, αποκαλύπτοντας ταυτόχρονα και το αληθινό πρόσωπό τους. 

Ένα «έκτακτο» γεγονός και στη συγκεκριμένη περίπτωση η επιδημία ενός συγκεκριμένου ιού, αναδιατάσσει την λειτουργία της πόλης, χωρικά και ανθρωπολογικά. 

Ο ιός covid 19 αναστατώνει τα πάντα σε μια πόλη και ως «έκτακτο γεγονός», εμφανίζεται βίαια και επιδρά στην καθημερινή ζωή της· προκαλεί  μία σειρά εκτάκτων μέτρων και όρων υγιεινής· αναδεικνύει νέες όψεις της διαμονής και της κατοίκησης μέσα στον αστικό ιστό.

Η καθημερινή απειλή του φονικού ιού και ο «εγκλεισμός» στο σπίτι αλλάζουν τα συναισθήματα των ανθρώπων και καθιστούν την επιδημία μία συλλογική υπόθεση. 

Η πόλη, με τα μέτρα που περιορίζουν την λειτουργίας της, βρίσκεται σε ένα «λήθαργο» και μεταμορφώνεται σε έναν έρημο τόπο.

Η πανδημία, ως ένα έκτακτο γεγονός φόβου, αλλάζει το περιεχόμενό της και κτιριολογικά· επικυρώνει την κατοικία - διαμέρισμα, σε κέλυφος προστασίας και αναστέλλει τον αρχετυπικό χαραχτήρα του δημόσιου χώρου, ως κοινωνικού «πυκνωτή». 

Τα κτίρια-μνημεία και οι ιστορικοί τόποι μιας πόλης «ανακαλύπτονται» από τους κατοίκους μέσα από μια βιωματική εμπειρία που τους «επιβάλλεται» από την τήρηση των μέτρων για την ανακοπή διάδοσης του ιού.

Η επιδημία ως ένα έκτακτο γεγονός, αλλά και κάθε άλλη κρίση, αποτυπώνονται στο αστικό τοπίο και επιδρά πλέον στη ζωή των κατοίκων μόνιμα. Αφήνει ανεξίτηλα στη συλλογική μνήμη της ανθρωπότητας, το συναίσθημα του φόβου και του πανικού. 

Οι κάτοικοι της πόλης κυκλοφορούν απόμακροι σε έρημους και στενούς δρόμους, φαινομενικά «γαλήνιους», και οι όψεις των κτιρίων ενσωματώνουν το φόβο της μόλυνσης. Ξαφνικά πρέπει να οργανώσουν την καθημερινότητά τους διαφορετικά· με προφυλάξεις και σχολαστική εφαρμογή αυστηρών κανόνων. 

Ξαφνικά πρέπει να επανα-οικειοποιηθούν  το σπίτι τους «μένοντας μέσα», αποφεύγοντας συνωστισμούς, παρέες, συνευρέσεις και εργασίες· «ανακαλύπτουν» τα εγκαταλειμμένα μνημεία της πόλης και τους ιστορικούς τόπους, τους οποίους κάποτε προσπερνούσαν αδιάφορα στην καθημερινή τους ρουτίνα. 

Στην καθημερινή τους «έξοδο» ανακαλύπτουν ότι, η σημερινή όψη της πόλης τους είναι αποτέλεσμα, της κοινωνικής αποσύνθεσης, της παθητικότητας, της εγκατάλειψης και της «μηδενικής» πολιτικής συλλογικής ευθύνης. 

Τα κτίρια και οι αυλές των σχολείων παραμένουν κλειστά, χωρίς τις παιδικές φωνές· και εγκαταλειμμένα, ενσωματώνουν  το φόβο ενός  αόρατου εχθρού.

Τα εμπορικά καταστήματα κλειστά, τα μαζικά μέσα μεταφοράς σχεδόν ανύπαρκτα, οι στάσεις των αστικών λεωφορείων χωρίς κόσμο, συνθέτουν τις όψεις ενός ιδιόμορφου αστικού τοπίου, μιας «άσχημης» πόλης, που τώρα δεν «κοσμείται» από τραπεζοκαθίσματα, με τις πλαστικές τέντες ξεχασμένες στον αέρα. Ο συνδυασμός αυτής της εικόνας παράγει μια «εφήμερη ασημαντότητα» του κτισμένου περιβάλλοντος που συνθέτει νέες όψεις του αστικού τοπίου. 

Βέβαια, οι κάτοικοι ταυτίζονται με αυτό το νέο αστικό τοπίο που καλύπτει σχεδόν όλη την πόλη, από το κέντρο της μέχρι και τα προάστιά της· ταυτίζονται με το αστικό τοπίο το οποίο βιώνουν για πρώτη φορά με τραγικό τρόπο και ίσως το γνωρίζουν σε βάθος για πρώτη φορά. Και τα βράδια, κοιτούν την πόλη από το παράθυρο προσπαθώντας να δουν αν έχει αλλάξει και αισθάνονται μια «νοσταλγία». 

Σε αυτό το αστικό τοπίο ο χρόνος είναι, ρευστός, άπειρος, ευθύγραμμος και καταναλώνεται στην τηλεόραση, στο διαδίκτυο, στο διάβασμα. 

Στους δρόμους και στις πλατείες κυκλοφορούν λιγοστοί άνθρωποι, βιαστικοί και απόμακροι· σκέφτονται ότι όλα αυτά είναι ένα κακό όνειρο που θα περάσει. Η επιδημία όμως υπάρχει και πολλαπλασιάζεται με «εκθετική αύξηση, όπως λένε οι ειδικοί. Οι κανονικές συνθήκες της ζωής ανατρέπονται. Δυσκολεύουν οι κοινωνικές σχέσεις, η δουλειά, οι φιλίες, οι θρησκευτικές, πολιτιστικές και πολιτικές εκδηλώσεις, όλα αλλάζουν. 

Σε αυτό το τοπίο  η ανταπόκριση της κοινωνίας δεν είναι γραμμική. Δεν έχουν όλοι την ίδια αντίδραση. Υπάρχουν αυτοί που φοβούνται για τη ζωή τους και κλείνονται στα σπίτια τους· δεν λείπουν όμως και αυτοί που είναι αλληλέγγυοι σε ανήμπορους και σ΄αυτούς που βρίσκονται σε ηλικίες υψηλού κινδύνου. 

Υπάρχουν βέβαια και οι αδιάφοροι, αυτοί που δεν ταυτίζονται με κανέναν συμπολίτη τους και προσπαθούν μόνο να κάνουν τη δική τους ζωή ευκολότερη, αποκομίζοντας κέρδη. 

Όμως σχεδόν όλοι, ξαφνικά θεωρούν ως ύψιστη αξία την ανθρώπινη ζωή και παρά τα περιοριστικά μέτρα είναι έτοιμοι να θυσιάσουν πολλά για να σώσουμε τη ζωή τους. 

Η επίκληση της «ατομικής» ευθύνης είναι δικαιολογία, ενώ η  απαγόρευση της κυκλοφορίας  εγγράφεται στο συλλογικό ασυνείδητο των κατοίκων σαν μια «αναγκαία πράξη», όπως και όλα τα μέτρα.  

Αυτή η «έκτακτη» κατάσταση της πανδημίας, καταγράφεται αρνητικά στο συλλογικό ασυνείδητο, μαζί με καταστάσεις όπως, μια αρρώστια, ένας σεισμός, μια πλημμύρα, μια πυρκαγιά, μια επιδημία, ένας πόλεμος, μια κρίση χρέους και μια οποιαδήποτε καταστροφή και όπως μας αφηγείται ο Α.Καμί στο προφητικό του έργο,  η «Πανούκλα» : «Οι συμφορές δεν είναι ασυνήθιστες, όμως κανείς δεν τις πιστεύει ώσπου να του πέσουν κατακέφαλα. Και στον κόσμο υπάρχουν και επιδημίες και πόλεμοι, που βρίσκουν πάντα απροετοίμαστους τους ανθρώπους».

* Ο Σήφης Φανουράκης είναι αρχιτέκτονας

                                                                           

ΨΗΦΙΣΜΑ ΔΙΑΜΑΡΤΥΡΙΑΣ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ ΠΚ

Ψήφισμα Διαμαρτυρίας του Τμήματος Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης 

Ρέθυμνο, 1-5-2020

Οι διδάσκοντες και οι διδάσκουσες του Τμήματος Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης παρακολουθούμε με προβληματισμό το υπό διαβούλευση νομοσχέδιο του Υπουργείου Παιδείας που μεταξύ άλλων προβλέπει να αφαιρεθεί η Κοινωνιολογία ως εξεταζόμενο μάθημα στις Πανελλαδικές εξετάσεις. Σε σχέση με την προτεινόμενη αλλαγή επισημαίνουμε τα παρακάτω:

1) Οι συχνές και αιφνίδιες αλλαγές στην εκπαιδευτική διαδικασία, ιδιαίτερα σε αυτήν την περίοδο της υγειονομικής κρίσης, φέρνουν ακόμα μια φορά στο προσκήνιο τη μακρόχρονη παθογένεια αποσπασματικών πολιτικών στο χώρο της εκπαίδευσης, οι οποίες μόνο σύγχυση και ανασφάλεια μπορούν να προκαλέσουν στη μαθητική και εκπαιδευτική κοινότητα.

2) Η πρόταση για αυτήν την αλλαγή γίνεται ενάμιση  μόλις χρόνο μετά την αναγγελία της αντικατάστασης των Λατινικών από την Κοινωνιολογία και χωρίς καν να έχει ολοκληρωθεί η διαδικασία της πρώτης εξέτασης των μαθητών που έχουν επιλέξει το Ανθρωπιστικό πεδίο στις Πανελλαδικές εξετάσεις. Η πρόταση αυτή γίνεται μέσα από τη σιωπηρή αντικατάσταση της Κοινωνιολογίας, αφού τόσο στο επίμαχο άρθρο 7 όσο και στην αιτιολογική έκθεση παρατηρείται η κραυγαλέα απουσία αναφοράς στην Κοινωνιολογία και απουσιάζει κάθε προσπάθεια επιστημονικής τεκμηρίωσης και σχετικής επιχειρηματολογίας από την πλευρά του Υπουργείου. 

3) Θεωρούμε ανώφελη και επιστημονικά αστήρικτη κάθε αντιπαραβολή ή σύγκριση μεταξύ Λατινικών και Κοινωνιολογίας και δεν επιθυμούμε να εμπλακούμε σε μια άγονη συζήτηση μεταξύ των λειτουργών αυτών των επιστημονικών αντικειμένων, τα οποία μπορούν να συνυπάρχουν και να υπηρετούν διακριτές ανάγκες του εκπαιδευτικού συστήματος. 

4) Το μάθημα της Κοινωνιολογίας δύναται να προσφέρει στην ανάπτυξη της κριτικής σκέψης και αντίληψης των μαθητών της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Άλλωστε, η κοινωνιολογική επιστήμη είναι αυτή που συμβάλλει στη συνειδητοποίηση της σχέσης του εγώ με το εμείς και της προσωπικής βιογραφίας με διαδικασίες της ευρύτερης κοινωνίας (C.W. Mills). Έτσι βοηθά στην κατανόηση της κοινωνικής οργάνωσης, των κοινωνικών θεσμών και του κοινωνικού μετασχηματισμού σε έναν ταχύτατα μεταλλασσόμενο κόσμο που μαστίζεται από ποικιλόμορφες κρίσεις (υγειονομική, οικονομική, περιβαλλοντική κλπ.).

5) Η κοινωνιολογική παιδεία μπορεί να εξυπηρετήσει μια κρίσιμη διαδικασία κοινωνικής μάθησης προκειμένου οι σημερινοί νέοι και νέες να γίνουν συνειδητοποιημένοι και ευαισθητοποιημένοι πολίτες με δημοκρατικές συνειδήσεις. Έτσι θα αποκτήσουν δεξιότητες για να κατανοήσουν κρίσιμα προβλήματα του κόσμου της ύστερης νεωτερικότητας, όπως η φτώχεια, ο κοινωνικός αποκλεισμός, η ξενοφοβία, ο ρατσισμός, οι έμφυλες διακρίσεις, η διάδοση ψευδών ειδήσεων και θεωριών συνωμοσίας, η αυταρχική διακυβέρνηση, η κλιματική αλλαγή και τα ψηφιακά χάσματα. Με βάση αυτήν την παρατήρηση φαίνεται παράδοξο πώς αυτό το νομοσχέδιο αγνοεί επιδεικτικά την κοινωνιολογία ενώ στην αιτιολογητική του έκθεση (σελ. 1) διακηρύσσει ότι επιδιώκει «την καλλιέργεια δεξιοτήτων του 21ου αιώνα στους μαθητές, όπως ενδεικτικά η κριτική σκέψη, η δημιουργικότητα, η συνεργασία, η επικοινωνία, η ευελιξία και προσαρμοστικότητα, η πρωτοβουλία, η οργανωτική ικανότητα, η ενσυναίσθηση και οι κοινωνικές δεξιότητες, η επίλυση προβλημάτων, ο ψηφιακός και τεχνολογικός γραμματισμός».  

6) Η αναγκαιότητα διατήρησης της κοινωνιολογίας ως πανελλαδικώς εξεταζόμενο μάθημα στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση δεν αφορά μόνο τους κοινωνιολόγους ή τα αμιγώς κοινωνιολογικά πανεπιστημιακά τμήματα. Ένας απλός έλεγχος των προπτυχιακών προγραμμάτων σπουδών στα πεδία των Κοινωνικών, Πολιτικών, Ανθρωπιστικών και Παιδαγωγικών επιστημών, μας αρκεί για να διαπιστώσουμε ότι κοινωνιολογικά μαθήματα διδάσκονται, είτε ως υποχρεωτικά είτε ως επιλεγόμενα, στην πλειονότητα των Τμημάτων των παραπάνω σπουδών (σε 183 Τμήματα). Έτσι ελλοχεύει ο κίνδυνος πολλά ακαδημαϊκά  τμήματα να δέχονται φοιτητές χωρίς σχετικό επιστημονικό υπόβαθρο από το Λύκειο. Επισημαίνουμε πως η Κοινωνιολογία στη χώρα μας ακολουθώντας τις διεθνείς εξελίξεις αποτελεί τον αναγκαίο συνδετικό κρίκο στη εγκύκλια διεπιστημονική γνώση που παρέχεται σε συγγενείς επιστημονικούς κλάδους των κοινωνικών επιστημών (π.χ. Κοινωνιολογία, Κοινωνική Ανθρωπολογία, Νομική, Ψυχολογία, Πολιτική Επιστήμη, Κοινωνική Πολιτική, Κοινωνική Διοίκηση, Κοινωνική Γεωγραφία, Κοινωνική και Εκπαιδευτική Πολιτική, Παιδαγωγικά Τμήματα, Κοινωνική Εργασία, Δημοσιογραφία, Επικοινωνία και ΜΜΕ).

Με βάση τα παραπάνω καλούμε το Υπουργείο να επαναξιολογήσει τη στάση του και να ανακαλέσει την αδικαιολόγητη απόφαση της αφαίρεσης της Κοινωνιολογίας από τα εξεταζόμενα μαθήματα για την εισαγωγή στην τριτοβάθμια εκπαίδευση. Παράλληλα, ζητούμε να ξεκινήσει έναν ουσιαστικό διάλογο με την εκπαιδευτική κοινότητα για την ορθολογική οργάνωση και την επιστημονική ευθυγράμμιση των πανελλαδικώς εξεταζόμενων μαθημάτων με τα επιστημονικά αντικείμενα των Σχολών και των Τμημάτων του πρώτου Επιστημονικού Πεδίου. 

Στους δύσκολους καιρούς που ζούμε η αναγνώριση της χρησιμότητας της Κοινωνιολογίας και η διατήρηση της ακαδημαϊκής προοπτικής της στη μέση εκπαίδευση αποτελεί κοινωνική αναγκαιότητα, η οποία ευελπιστούμε πως δεν θα υπονομευθεί από βιαστικές επιλογές και ατεκμηρίωτες αποφάσεις. Ελπίζουμε πως η ηγεσία του Υπουργείου Παιδείας θα κατανοήσει αυτήν την αναγκαιότητα και θα εναρμονιστεί με τις σύγχρονες διεθνείς παιδαγωγικές αντιλήψεις για το περιεχόμενο της σχολικής γνώσης και της σύνδεσης της με την κοινωνία.

Ο πρόεδρος του Τμήματος Κοινωνιολογίας 

Γιάννης Ζαϊμάκης